Website-artikelen en elders gepubliceerde stukken
De volgende 50 stukken zijn niet afkomstig uit Skepter, maar alleen gepubliceerd op de website (vooral in de tijd toen er nog geen Skepsis-blog was) of door redacteuren van Skepter geschreven voor een ander tijdschrift. Of bijlagen bij of inleidingen op Skepter-stukken. In het navolgende eerst een beknopte lijst, in ongeveer chronologische volgorde van ontstaan, en daarna dezelfde lijst met wat uitvoeriger samenvattingen. Hier alleen Nederlandstalige stukken. De Engelse stukken staan elders.
Uri Geller en andere kunstenmakers door Rob Nanninga
Boekhoofdstuk oorspronkelijk 1988.
Hekserijgeloof door H.U.E. Thoden van Velzen
Lezing Skepsis-congres 1990.
Bijna-doodervaringen door Susan Blackmore
Lezing Skepsis-congres 1990.
Geloof in astrologie door Rudolf Smit
Lezing Skepsis-congres 1990.
Wat gebeurt er als je boos wordt? Positief denken: een nieuwe religie voor de politie door Rob Nanninga
Artikel uit HN-Magazine 1992 over Brahma Kumaris.
Paranormale placebo’s door Rob Nanninga
Artikel uit Psychologie, 1994. Alternatieve genezers bedrijven placebogeneeskunde.
In het licht van de dood door Rob Nanninga
Artikel uit Psychologie, 1994. Over bijna-dood- en uittredingservaringen.
Wat staat in de sterren? door Rob Nanninga
Artikel uit Psychologie, 1995. Vele tests, ook de Astrotest, tonen aan dat astrologie onzin is.
De sterren zwijgen door Rob Nanninga
Artikel uit De Groene Amsterdammer, 1995. Met geschiedenis van de krantenastrologie.
Wakker in je droom door Rob Nanninga
Artikel uit Bres, 1996. Over de heldere (lucide) droom.
Misleid door de goochelaar door Rob Nanninga
Artikel uit Psychologie, 1996. Met voorbeelden.
Een skeptische prijs – De Piramidependel
Met alle prijswinnaars sinds 1996.
De zuster wil strijken door Rob Nanninga
Artikel uit Intermediair, 1996. Over Therapeutic Touch, het moderne magnetiseren.
Dalai Lama roept duistere krachten op door Rob Nanninga
Artikel uit HN Magazine, 1996.
De Dalai Lama is sinds 1975 gebeten op de god Dorje Shugden.
Paranormale verschijnselen door Rob Nanninga
Artikel uit Wijsgerig perspectief, 1996. Parapsychologen stappen telkens over op andere methoden. De verschijnselen worden steeds minder.
Wetenschappelijke Vooruitgang & Theologische Terugtocht door Herman Philipse
Handout op het Skepsis-congres 1997. Godsdienst wordt steeds ietsistischer.
Puzzelen met de Bijbel door Rob Nanninga
Artikel in Intermediair, 1997, over The Bible Code van Drosnin.
Homeopathie: wetenschap of geloof? door Marc Meuleman
Artikel uit Eos-magazine, 1998. Homeopaten weigeren hun geloof wetenschappelijk te testen.
Aardstralen zijn op uw portemonnee gericht! door Jan Willem Nienhuys
Online in 1999.
Postscriptum over de god van het christendom door Etienne Vermeersch
Deel drie van een drieluik (in 2000-2001) over de god van het christendom.
In discussie met Titus Rivas door Rob Nanninga
Reactie (2002) op de reactie van Rivas op een recensie in Skepter 13.3. (2000).
Nieuwe reacties op Intelligent Design discussie door Gert Korthof en Jan Willem Nienhuys
Laatste en vierde deel van een discussie volgende op een artikel over Intelligent Design in Skepter 17.1.
De wortels van geloof door Hugo Van den Enden
Samenvatting van lezing op Skepsis-congres 2003. Religie komt voort uit een behoefte aan oorzaken en een verlangen naar universele rechtvaardigheid.
Irrationele verdunningen: De homeopathische geneesmiddelleer door Bram de Boer
Online 2004.
Homeopathische uitdaging
Publiciteit en e-mails (februari-maart 2004) rond de loze uitdaging van de NVKH aan de minister om Sulphur 200C (= 10400 maal verdunde zwavel) in te nemen.
Paardenmelk is geen wondermiddel door Marie Prins
Artikel uit Wonder en is gheen Wonder 4.3 (2004). Twaalf claims over paardenmelk.
Minister Hoogervorst krijgt prijs van Skepsis door Jan Willem Nienhuys
Persbericht 14 december 2004. De prijs was voor openlijke kritiek op homeopathie bij gelegenheid van het verschijnen van het IGZ-rapport over Sylvia Millecam.
Oproep aan de Wereldgezondheidsorganisatie door Cees Renckens, Tom Schoepen en Willem Betz
Online mei 2005. De WHO heeft een geheim rapport dat homeopathie promoot.
Smulders’ Ware Graal door Jan Willem Nienhuys
Online augustus 2005. Volgens Smulders’ boek is de Ware Graal een geheime meetkundige constructie voor pi=3,08.
Therapeutic Touch voor verpleegkundigen door Rob Nanninga
Hoofdstuk in Kwakzalverij: 125 jaar medische folklore (2005).
Er is zoveel meer: Googlen met Robbert van den Broeke door Rob Nanninga
Online december 2005. Medium Robbert van den Broeke googelde een vorig leven en zag niet dat genverbrander een tikfout voor genever-brander was.
Trucfoto’s van een non door Rob Nanninga
Online januari 2006. Robbert van den Broeke maakt frauduleuze geestfoto’s.
De mudman van Robbert van den Broeke door Rob Nanninga
Online maart 2006. Over een geestfoto op basis van een uitgeknipt plaatje.
20 kritische kanttekeningen bij het rapport van Dossier-X over Robbert door Rob Nanninga
Online maart 2006. Over fouten in stuk over Robbert van den Broeke.
Het Zesde Zintuig door Rob Nanninga
Op zoek naar het Zesde Zintuig door Rob Nanninga
Een KRO-programma (2006-2007, een Nederlandse versie van Britain’s Psychic Challenge) wordt uitvoerig besproken in tien delen.
Klaagschrift – Skepsis wil genezers Millecam laten vervolgen
Persbericht maart 2007. Skepsis en de VtdK beginnen een artikel-12-procedure tegen het besluit van het OM om Jomanda en drie artsen niet te vervolgen voor hun rol in de dood van Millecam.
Discussie over astrologie door Rob Nanninga en astroloog Karel Roelofs
Februari 2007 (11 brieven). Kritiek op de waarheidsclaims van astrologen wordt gepareerd met ‘astrologie is heel ingewikkeld’.
Discussie over de Astrotest door Rob Nanninga en Lea Manders
Juni-juli 2007 (15 brieven). Hoe ga je na of een foute horoscoop wel of niet een even goed resultaat geeft als een goede? Manders lijkt niet te snappen dat het daarom gaat.
Het dogma van de astrologie door Rob Nanninga
November 2007. Naschrift bij de discussies met Roelofs en Manders. Dat astrologie werkt is een dogma van astrologen. Ze baseren dat op hun ervaringen met klanten.
Onderzoeksprotocol: ‘Dood of levend’
Juni 2012. Protocol van de pendelproef met aardstraal uit Skepter 25.2 (2012). Kandidaat moest met pendel bepalen of een lang geleden genomen foto van een nog levende persoon was of niet.
Teelbaldata door Eric-Jan Wagenmakers
December 2015. Bijlage bij ‘Statistiek van het gezonde verstand – Bayesiaanse statistiek’ in Skepter 28.2.
Professor Wansink en de datadetectives (2): Interview met Nick Brown door Pepijn van Erp
Deel 2 van een tweeluik. Deel 1 (‘pizzagate’) staat in Skepter 30.4 (2017).
De machine van Lazzarini
Bijlage bij artikel in Skepter 31.3 (2018)
Justus von Liebig over Francis Bacon
Bijlage bij ‘Het plagiaat van Lord Francis Bacon’, in Skepter 32.2 (2019).
Bacon was een corrupte charlatan, betogen Liebig en Lasson.
Esoterische Muurdroging
Bijlage bij ‘Spijkers in het muurvocht’ in Skepter 35.3 (2022).
Geloof in het bovennatuurlijke daalt fors
Augustus 2023. Introductie van Skepsis-onderzoek naar bijgeloof in Skepter 36.3 (2023).
Op zoek naar de positieve kant van de AI-Apocalyps
Vertaling van Guy P. Harrison, ‘Looking for the Bright Side of the AI Apocalypse’,
Skeptical Inquirer 48.3 (2024). Misschien zal de mensheid eindelijk leren niet zomaar alles te geloven.
Uitnodiging voor een skeptische proef
In essentie online 2005. U kunt een prijs winnen als uw paranormale vermogen een Skepsis-test doorstaat. We gaan natuurlijk niet over één nacht ijs.
Ton Derksen over pseudowetenschap
Introductie bij de online publicatie (2025) van twee artikelen uit 1989.
Samenvattingen
Uri Geller en andere kunstenmakers
Rob Nanninga
Weergave van het gelijknamige hoofdstuk in Parariteiten (1988), p. 48-73, met een naschrift uit 2007, en een link naar een tamelijk volledig overzicht van artikelen en boeken over Geller. Het hele boek is te downloaden van https://skepsis.nl/boeken/parariteiten-boek/ .
Hekserijgeloof
H.U.E. Thoden van Velzen
Lezing tijdens het Skepsiscongres op 10 november 1990 te Amersfoort. Verscheen eerder in Skeptische Notitie 4. Vier voorbeelden van hekserijgeloof worden besproken: Heksenjagers in Tanzania, Suriname in de jaren 1890 en de jaren 1970, en het door Balthasar Bekker beschreven geloof in de buurt van Falun in Zweden rond 1680. Hekserijgeloof ontstaat bij grote en ongelijk verdeelde welvaartsstijging. Slachtoffers zijn vaak de sociaal zwakkeren.
Bijna-doodervaringen
Susan Blackmore
Lezing op Skepsis-congres op 10 november 1990. Bespreking van de geschiedenis van onderzoek naar bijna-doodervaringen. Belangrijk type verklaring: als door wat voor oorzaak dan ook de zintuigen geen stabiel beeld van de omgeving opleveren, construeren de hersenen toch iets uit herinnering en wat er nog over is, bijvoorbeeld wat men hoort. Ook verdwijnt het kritisch vermogen. Blackmore geeft een verklaring van de tunnel die bij veel bijna-doodervaringen wordt waargenomen, namelijk toenemende storing in de visuele cortex.
Geloof in astrologie
Rudolf Smit
Voordracht door een ex-astroloog over astrologie op 10 november 1990. Met een geschiedenis van de astrologie, debunking door Geoffrey Dean en Michel Gauquelin, en de gang van zaken bij een astrologisch consult met therapeutische pretenties.
Trefwoorden: astrologie, krantenastrologie, Mieremet, Naylor, Culver, Ianna, Donna Cunningham, Geoffrey Dean, NSS Marktonderzoek, Sechrest, Bryan, Christus-horoscoop, Michel Gauquelin, Petiot-horoscoop, Barbault, Barnum-effect, Theo Ram, cold reading, regressie, Procrustes, selectief geheugen, projectie, Doctor Fox Effect, placebo-effect, tijdtweelingen, Krafft, Ebertin, Fidelsberger, Mather, introvert, extrovert
Wat gebeurt er als je boos wordt?
Positief denken: een nieuwe religie voor de politie
Rob Nanninga
Artikel uit HN-Magazine (voorheen Hervormd Nederland) 48 (48), 28 november 1992. De Brahma Kumaris (dochters van Brahma) Spirituele Akademie is een Nieuwe Religieuze Beweging uit India, ietwat onvriendelijker: een sekte. Ze geven gratis cursussen positief denken, en pas in de vervolgcursus valt de naam van Shiva. Een stuk of 350 Amsterdamse politiemensen volgden de cursus en hun voorbeeld doet volgen. Dit patroon ziet men wel vaker bij Nieuwe Religieuze Bewegingen. De School voor Filosofie is een ander voorbeeld. Ook het verschijnsel dat men personen en organisaties met aanzien voor zich tracht te winnen is typisch. De sekte van Moon is daar een goed voorbeeld van.
Paranormale placebo’s
Rob Nanninga
Artikel uit Psychologie, april 1994. Alternatieve genezers weten meestal weinig van geneeskunde en bedrijven placebogeneeskunde. Naar objectieve maatstaven gemeten heeft die weinig effect, maar subjectieve effectmaten leveren wel wat op. Met het placebo-effect wordt ook rekening gehouden bij onderzoek van hopelijk werkzame medicijnen. Wat er gebeurt in de placebo-arm van zulk onderzoek kan overigens ook de een of andere vorm van natuurlijk verloop zijn.
In het licht van de dood
Rob Nanninga
Uit Psychologie, juli/augustus 1994. Twintig jaar geleden maakte Moody furore met Leven na dit leven. Sindsdien is er veel onderzoek gedaan. Het is aannemelijk dat een bijna-doodervaring in de hersenen ontstaat, bijvoorbeeld door zuurstofgebrek of door endorfinen. Waarom alleen sommigen zo’n bijna-doodervaring krijgen is onduidelijk. [NB. het gelinkte artikel van Woerlee gaat hier op in.] De ervaringen verschillen per cultuur. Uittredingservaringen komen geregeld voor, bijvoorbeeld als men bezig is in slaap te vallen. Met links naar andere artikelen op de website hierover.
Wat staat in de sterren?
Rob Nanninga
Uit Psychologie, maart 1995. Allerlei onderzoeken hebben telkens weer aangetoond dat astrologie (de krantenastrologie op basis van zonnetekens en de meer individuele op basis van de geboortehoroscoop) net zo nuttig is als het opgooien van een dobbelsteen. Astrologische karakterbeschrijvingen worden gemakkelijk door de betrokkenen als correct beschouwd, en meer zo wanneer er de naam van betrokkene boven staat, en wanneer ze positief gesteld zijn. Vermelding van de uitslag van de Astrotest. Met een kadertekst van Maja Vervoort.
Trefwoorden: zonneteken, astrologie, Geoffrey Dean, Myers-Briggs, Jung, Jan van Rooij, Karen Hamaker-Zondag, Geoffrey Cornelius, Kanisza, Kouwer
De sterren zwijgen
Rob Nanninga
Artikel in De Groene Amsterdammer van 17 mei 1995. Goedkope horoscoopduidingen gebaseerd op zonnetekens gaan terug op Alan Leo, eind 19de eeuw. In de jaren ’60 leefde de belangstelling voor astrologie weer op. Tests gaven aan dat astrologie onzin is. Een recente test van Skepsis gaf hetzelfde resultaat. Met een kadertekst van Maja Vervoort.
Trefwoorden: astrologie, Alan Leo, Ebertin, Hitler, Urania, Vestdijk, Persephone, Hermes, Demeter, Augustinus, Bulthuis, Slangendrager, Jacqueline Mitten, Popper, Aquarius, Geoffrey Dean, Rudolf Smit, NGPA, extraversie, introversie, Geoffrey Cornelius, Karen Hamaker-Zondag, Kanisza, Kouwer
Wakker in je droom
Rob Nanninga
Uit Bres, april/mei 1996. Bij een heldere droom is men zich ervan bewust dat men droomt. Met enig doorzettingsvermogen kan men het leren. De Amerikaanse psychofysioloog Stephen LaBerge bestudeerde het en schreef er ook een boek over getiteld Lucid Dreaming (1985), vertaald als Creatief dromen. Er is een klein risico dat men eraan verslaafd raakt of anderszins in de problemen raakt.
Misleid door de goochelaar
Rob Nanninga
Gepubliceerd in Psychologie, juli/augustus 1996. Enkele voorbeelden van hoe goochelaars de aandacht van het publiek weten af te leiden of te sturen op het moment dat de truc feitelijk wordt uitgevoerd.
Een skeptische prijs – De Piramidependel
De Skeptische Pendel wordt af en toe uitgereikt, voor het eerst op 13 oktober 1996. Hier een beschrijving met alle prijswinnaars.
De zuster wil strijken
Rob Nanninga
Artikel uit Intermediair, 22 november 1996. Therapeutic Touch is het aloude strijken of magnetiseren in een nieuw jasje. Verpleegkundigen kunnen het makkelijk leren. De claim dat het menselijk energieveld makkelijk is waar te nemen, vraagt om simpele proefjes om dat aan te tonen, maar daar hebben de TT’ers geen belangstelling voor. De TT rukt op bij verpleegkundigen.
Dalai Lama roept duistere krachten op
Rob Nanninga
HN Magazine (= vroeger Hervormd Nederland), 52 (50), 1996. De Dalai Lama was lang een vereerder van Dorje Shugden, maar na 1975 kwam hij tot andere inzichten. Nu vertegenwoordigt Shugden ‘demonische krachten’, althans volgens de Dalai Lama. Talloze fans van Shugden zijn hier niet tevreden mee. Een inkijkje in het Tibetaans boeddhisme.
Paranormale verschijnselen
Rob Nanninga
Uit Wijsgerig perspectief, 1996. De referenties zijn echter uitgebreid tot 2009. Paranormale verschijnselen zijn moeilijk te onderzoeken. Wonderlijke spontaan optredende toevalligheden lenen zich niet voor goed onderzoek. De mediums van de 19de eeuw konden ze wel oproepen, maar daar zat te veel fraude bij. Typische spiritistische seances zijn er ook niet meer. Goochelkunsten zoals van Sai Baba en Geller vermochten de onderzoekers ook niet meer te boeien, en wat paragnosten te vertellen hadden bleek ook niet zoveel voor te stellen. ‘Paragnosten, pendelaars, paranormale genezers, wichelroedelopers, auralogen en andere ‘begaafden’ hebben hun grote claims nog nooit overtuigend kunnen waarmaken.’ Het onderzoek richt zich sinds de jaren 1930 (Rhine) op de detectie van minieme afwijkingen van de kansverwachting van dobbelsteenworpen en random number generators. Ook dat heeft te kampen met fraude zoals door Soal. Typisch is dat alleen sommige experimentatoren succes boeken. Het veelbelovendst zijn de zogeheten ganzfeldexperimenten. Ook daar worden de effecten steeds kleiner naarmate er betere controles zijn. Er blijft echter nog wat over waar vooralsnog geen verklaring voor is.
Wetenschappelijke Vooruitgang & Theologische Terugtocht
Herman Philipse
Handout bij de lezing op het Skepsiscongres van 21 oktober 1997. De essentie van godsdienst is de verering van goden. Voor het bestaan van deze goden (330 miljoen volgens de hindoes, één volgens de joodse religie en afsplitsingen daarvan) is geen betrouwbaar empirisch bewijs, en de vooruitgang van de wetenschap heeft deze goden als verklaring van natuurverschijnselen geleidelijk verwijderd. Bovendien wordt van psychologisch standpunt godsgeloof een steeds begrijpelijker fenomeen, bijvoorbeeld het gevolg van Hyperactive Agency Detection. De algoede, alwetende en almachtige christelijke god roept onder meer het probleem op waarom deze zich zolang verborgen houdt. (NB. De veronderstelde grote liefde van God voor de mensheid maakt deze geheimzinnigheid extra raadselachtig.) De theologische terugtocht bestaat er onder meer in dat ‘religie’ een nieuwe ietsistische definitie krijgt, dus zonder god, en niettemin als positieve kracht van belang wordt gewaardeerd.
Puzzelen met de Bijbel
Rob Nanninga
Artikel in Intermediair van 6 november 1997. Hetzelfde onderwerp in de vorm van een boekrecensie stond in Skepter 10.3 (1997). De Bijbelcode is een manier om boodschappen in een tekst te vinden. Dat gaat als volgt. Schrijf de tekst zonder spaties of leestekens op in horizontale regels van een geschikte (meestal zeer lange) lengte. Zoek met de computer naar specifieke lettercombinaties in de kolommen, en kijk naar de kruisende horizontale tekst. Op die manier trof auteur Drosnin naar eigen zeggen de naam Yitzhak (=Rabin) aan in de Thora (Hebreeuwse Pentateuch) op een plek die een aanslag leek te voorspellen. Niet zo verwonderlijk, want dat boek heeft het vaak over moord en doodslag. Drosnin had zijn truc afgekeken van twee wetenschappers Rips en Witztum – die niets met zijn boek te maken wilden hebben. Statisticus McKay nam het op tegen deze nieuwe pseudowetenschap.
Homeopathie: wetenschap of geloof?
Marc Meuleman
Uitvoerig artikel uit Eos-magazine nr.10, oktober 1998. Homeopathie is volledig irrationaal en de homeopaten hebben geen behoefte aan bewijzen voor hun ‘wijwater’.
Aardstralen zijn op uw portemonnee gericht!
Jan Willem Nienhuys
Online in 1999. Aardstralen bestaan niet, maar er wordt heel veel onzin over verteld. Ze zijn in de jaren 1930 bedacht en fungeren voornamelijk om mensen geld af te troggelen met angstaanjagende adviezen.
Trefwoorden: aardstralen, wichelroede, lecherantenne, von Pohl, wateraders, ideomotoriek, Carpenter, Chevreuil, Mieremet, KNAW, Solco Tromp, oiko-biologica, Rob Tax, leukemie, Hartmann, Curry, Betz, König, Fengshui, Walter Kunnen, Archibo-Biologica, Wertheim, hoogspanningsleiding, radiëstesist, geomantie, Michiel Haas, Peter Schmid, NIBE, John Hartong, Herman den Hartog, elektroacupunctuur, Marie Lou Creyghton, Hedova, Bergsmann, Bote Mikkers, Aschoff, Fengshui, E.W. Kasteleyn, Suitbert Ertel, Jim Enright
Postscriptum over de god van het christendom
Etienne Vermeersch
Vermeersch nam in zijn lezing op het Skepsis-congres in 2000 stelling tegen het NOMA-idee van S.J. Gould. Hulspas vond (juni 2001) dat Vermeersch de gelovigen trachtte voor te schrijven wat ze dienden te geloven. Hier reageert Vermeersch. ‘De’ god van ‘het’ christendom is een goed omschreven begrip, ondanks dat er sinds de 18de eeuw gelovigen bestaan die niet erg consequent sommige delen van het traditionele geloof niet aanvaarden.
In discussie met Titus Rivas
Rob Nanninga
Nanninga onderwierp een boek van Titus Rivas over reïncarnatie aan een kritische analyse. Zie Skepter 13.3 (2000). Rivas verweerde zich op zijn blog. Dit is een reactie van Nanninga op dat verweer, gedateerd juli 2002. Het gaat over onder meer de naam ‘Rilliyanta dela Salamon’, waar Rivas ‘releyenta de la sabiduría de Salomón’ van maakt, met het niet bestaande woord releyenta, waar Rivas een eigenaardige betekenis aan hecht.
Nieuwe reacties op Intelligent Design discussie
Gert Korthof en Jan Willem Nienhuys
Na een artikel in Skepter 15.1 (2002) over Intelligent Design met citaten uit de intreerede van Cees Dekker volgde een discussie met hem en Ronald Meester. Dit is het vierde en laatste deel. Korthof: ‘Intelligent Design is geen wetenschap’ en Nienhuys: ‘Weetnikskunde, geen barst’, met andere woorden Intelligent Ontwerp gaat over een lacune in kennis, niet eens over een experimenteel vastgestelde barst in het gebouw van de wetenschap.
De wortels van geloof
Hugo Van den Enden
Samenvatting van een lezing op 8 november 2003 op het Skepsiscongres te Utrecht ‘Waarom geloven wij?’. De auteur beschrijft het ontstaan van irrationele geloofssystemen uit de neiging van mensen om overal oorzaken voor te zoeken, en wel in mensachtige actoren die met goede of kwade bedoelingen handelen. Omdat er voor elke oorzaak een eerdere oorzaak is (in de voorstelling van de primitieve mens), zijn die actoren eeuwig. De ogenschijnlijke willekeurige verdeling van geluk en ongeluk, in strijd met wat als rechtvaardig gevoeld wordt, leidt tot een voorstelling van postume straf en beloning.
Irrationele verdunningen
De homeopathische geneesmiddelleer
Bram de Boer
Deel 1 (2003) van een tweeluik; het andere deel ging over antroposofische middelen. Veel aandacht voor de onzinnigheid van homeopathische (en isopathische) hoogverdunde middelen en het placebo-effect.
Homeopathische uitdaging
In Nekslag voor homeopaten (Skepter 17.1, 2004) wordt de farce om de proef met Sulphur 200C (februari-maart 2004) beschreven die de woordvoerder van de NVKH wilde laten doen. Hier verbatim alle berichten in de Volkskrant en de e-mails die Rob Nanninga schreef aan die woordvoerder, Michiel van Gemert.
Paardenmelk is geen wondermiddel
Marie Prins
Dit artikel verscheen in Wonder en is gheen Wonder 4.3 (2004). In Vlaamse media staan veel claims over de voordelen van paardenmelk. Hier worden twaalf van die claims besproken. De meeste zijn onzin. Een belangrijk aspect van paardenmelk is dat die ongeschikt is voor baby’s wegens het lage vetgehalte. Ook bevat paardenmelk zoveel natrium dat die daarom alleen al ongeschikt is voor baby’s. Wie allergisch is voor koemelk kan misschien paardenmelk wel verdragen. Paardenmelk bevat heel veel lactose.
Minister Hoogervorst krijgt prijs van Skepsis
Jan Willem Nienhuys
Persbericht 14 december 2004. Minister Hoogervorst deed bij de publicatie van het IGZ-rapport over Sylvia Millecam een voor een bewindsman opmerkelijke uitspraak, namelijk dat hij niet snapte waarom sommige artsen iets zien in homeopathie, omdat er niets in zit. Daarvoor ontving hij de Pendelprijs van Skepsis. In zijn dankwoord zei de minister toch iets vriendelijks over alternatieve artsen, namelijk dat ze meer tijd voor de patiënt hebben.
NB. Dit is een bekend pro-alternatief argument, waarbij verzwegen wordt dat die tijd wel betaald wordt.
Oproep aan de Wereldgezondheidsorganisatie
Cees Renckens, Tom Schoepen en Willem Betz
De Wereldgezondheidorganisatie (WHO) had al twee onzinrapporten geproduceerd: een in 2002 dat heel positief was over alternatieve en traditionele geneeskunde, en een in 2003 dat de acupunctuur ophemelde. Sinds november 2004 circuleerde er een geheim ontwerp-rapport dat de homeopathie aanbeveelt. De WHO-functionaris die hiervoor verantwoordelijk was, was dr. Xiaorui Zhang. De auteurs vragen minister Demotte om er bij de WHO op aan te dringen dat wetenschappelijke standaarden gehanteerd worden.
Berichtgeving van de Vereniging tegen de Kwakzalverij leert dat de VtdK al in januari iets dergelijks aan minister Hoogervorst had gevraagd.
Een Engelse versie verscheen in Skeptical Inquirer 29.5 (2005).
Het rapport is nooit gepubliceerd.
Smulders’ Ware Graal
Jan Willem Nienhuys
Jan Smulders denkt dat de Ware Graal (bekend van De Da Vinci Code) een stukje kennis is, namelijk een waarde van pi die de uitkomst is van een eenvoudige meetkundige constructie. Smulders geeft die waarde niet, maar het is de tangens van 72 graden (3,08). Dat deze niet overeenstemt met de gewone waarde van pi komt door de kromming van de ruimte. Hij schreef er een boek over: De Ware Graal en zijn valse hoeders (2005). Ook tweemaal de cosinus van 72 graden (de gulden snede) komt veelvuldig ter sprake. Een verder uitgewerkte versie van een Parariteit in Skepter 18.3. Het boek speculeert op de rage rond het boek van Dan Brown.
Therapeutic Touch voor verpleegkundigen
Rob Nanninga
Dit artikel verscheen in Kwakzalverij: 125 jaar medische folklore (2005). Beschrijving van ontstaan van de praktijk van TherapeuticTouch (een moderne vorm van magnetiseren) en de situatie in Nederland. Sinds het beroemde simpele experiment van Emily Rosa weigeren TT’ers mee te doen aan proeven.
Er is zoveel meer
Googlen met Robbert van den Broeke
Rob Nanninga
Robbert van den Broeke is een medium dat van alle markten thuis is (lichtbollen, graancirkels, destructieve energie, spreken met de doden, geestfoto’s) en waarmee een tv-show getiteld Er is zoveel meer van Irene Moors goede sier maakte. Robbert is nu betrapt. Hij beweerde dat iemands in zijn vorige leven ‘genverbrander’ was. Dat was een tikfout op een geneaologische website voor ‘geneverbrander’. Met overzicht van alle andere artikelen over dit medium ook van 2012 en later, ook links naar Kloptdatwel
Trefwoorden: Robbert van den Broeke, medium, Irene Moors, genverbrander, RTL4, Carré, lichtbollen, graancirkels, geestfoto, Geller, Wim Kramer, Haselhoff, Singraven, Meder, Myrna Goossen, Carlo Boszhardt
Trucfoto’s van een non
Rob Nanninga
Analyse (begin 2006) van foto’s van een spook in Singraven, en van twee andere geestfoto’s door Robbert van den Broeke. Plus een slotverklaring van Irene Moors.
Trefwoorden: Robbert van den Broeke, Irene Moors, Singraven, mudman, Mandefehufo, Ed de Vos, Dossier X.
De mudman van Robbert van den Broeke
Rob Nanninga
Extra details (17 maart 2006) over de ‘mudman’: een geestfoto van Robbert van den Broeke die duidelijk uit een bekend plaatjesboek is gehaald.
Trefwoorden: Robbert van den Broeke, Ed Vos, mudman, foto
20 kritische kanttekeningen bij het rapport van Dossier-X over Robbert
Rob Nanninga
Dossier X heeft een lang stuk over Robbert van den Broeke. Het bevat nogal wat fouten.
Trefwoorden: Nancy Talbott, graancirkels, genverbrander, fraude, Hans Holzer, Carré, Irene Moors, Randi, medium, Geller, Robert Jensen, Derren Brown
Het Zesde Zintuig
Op zoek naar het Zesde Zintuig
Rob Nanninga
Een KRO-programma volgens hetzelfde recept als Britain’s Psychic Challenge begon op woensdag 8 november 2006 met een soort pilot, waarna op zondag 18 februari 2007 een eerste aflevering volgde en daarna nog zeven uitzendingen telkens een week later. Bij de Britse test waren er al voor de eerste aflevering al enkelen geselecteerd uit circa 2000 kandidaten. In Nederland werden na de pilot enkele honderden getest met zes tests, maar de resultaten daarvan werden niet vermeld. Wat wel vertoond werd waren de paranormale indrukken die de mediums kregen op de locatie van een moord door de nazi’s in 1944. Bij de Skepsis-intro een overzicht waar men op moet letten bij parapsychologische proeven, met name loting (en benul van wat een toevalsresultaat zou kunnen zijn) en blindering. Mediums gebruiken soms hun gezond verstand (‘het zal wel weer een moord of zo zijn’) en proberen feedback te krijgen; dat is de reden dat ook aanwezigen geen cruciale kennis mogen hebben (dubbele blindering). Mediums maken ook gebruik van het verschijnsel dat hun publiek zich wat een treffer lijkt, beter herinnert. Bij tv-programma’s wordt heel veel weggelaten, het is per slot van rekening amusement, zodat wat er overblijft erg suggestief kan zijn.
Links naar alle 10 artikelen over deze serie en nog andere bronnen staan onderaan elk van de tien artikelen.
Op 13 februari 2007 startte een ‘Gastenboek’ tot 26 juli 2007 1184 bijdragen had.
De serie werd begeleid door onder meer de goochelaar en mentalist Joe Pequerrucho. Later, toen hij optrad tijdens het Skepsis-congres van 2013, wou hij alleen maar kwijt dat hij niets onverklaarbaars gezien had.
Klaagschrift – Skepsis wil genezers Millecam laten vervolgen
De actrice Sylvia Millecam overleed op 20 augustus 2001 aan onbehandelde borstkanker. Ze had zich voornamelijk door Jomanda en een drietal artsen laten adviseren. Op 17 februari 2004 verscheen een rapport van de Inspectie voor de Gezondheidszorg over de gang van zaken, getiteld: De zorgverlening aan S.M.: Een voorbeeldcasus. (Onderaan deze pagina een link daarnaar via de VtdK.) Op 3 oktober 2006 besloot het Openbaar Ministerie niet tot vervolging over te gaan. Hiertegen maakten de Vereniging tegen de Kwakzalverij en ook de Stichting Skepsis bezwaar, in een zogeheten artikel-12 procedure.
Zie ook het blogartikel Skepsis wil genezers Millecam laten vervolgen van 29 november 2007.
Hier het persbericht van Skepsis van 13 maart 2007, met link naar het klaagschrift zelf. Skepsis vraagt dat de rechter zich over de zaak uitspreekt.
NB. 1. Helaas was dit zo lang na 2001 dat het enige mogelijke misdrijf dat nog niet verjaard was, bestond uit opzettelijke schade aan de gezondheid toebrengen.
NB. 2. Op het blog van 16 december 2010 is te lezen hoe het afliep.
Discussie over astrologie
Rob Nanninga en Karel Roelofs discussiëren over astrologie in februari 2007 in elf brieven. Het wordt niet duidelijk waar de waarheidsclaims van de astrologen op gebaseerd zijn.
Discussie over de Astrotest
Rob Nanninga en Lea Manders (die net de discussie met Roelofs heeft gelezen) discussiëren over de Astrotest in circa 15 brieven, in 2007. Manders vindt de Astrotest niet wetenschappelijk, want de vragenlijst is niet opgesteld door echte psychologen. De vragen waren overigens afkomstig van de astrologen zelf. Daar had ze in 1995 niets over gezegd. Hoe je kunt nagaan dat een foutieve horoscoop slechtere resultaten geeft (in de astrologische praktijk) dan een correcte weet ze niet, en het lijkt alsof ze niet snapt dat het daarom gaat.
Het dogma van de astrologie
Rob Nanninga
November 2007, een naschrift bij de discussies met Roelofs en Manders. Dat astrologie werkt is een dogma van astrologen. Ze baseren dat op hun ervaringen met klanten. Een tegenstribbelende klant kent zichzelf niet goed. Astrologen kunnen op grond van horoscopen mensen niet van elkaar onderscheiden. Verschillende astrologen vertellen vaak totaal verschillende dingen over dezelfde horoscoop. Wetenschappelijke tests zijn onzin volgens hen, want dan moet de astroloog iets doen wat hij of zij niet gewend is.
NB. Als er op geen enkele manier verschil is te vinden tussen bijvoorbeeld 1000 Rammen en 1000 Vissen, hoe heeft de astrologie dan ooit door ervaring ontdekt wat de kenmerken van een Ram of Vis zijn? Mutatis mutandis voor relatieve posities van de planeten ten opzichte van elkaar of de horizon of de ecliptica. De astrologie is zo ingewikkeld dat het onmogelijk is dat ze op ervaring steunt.
Onderzoeksprotocol: ‘Dood of levend’
Bijlage bij Pendelproef met aardstraal uit Skepter 25.2 (2012).
Dit is het protocol van de proef. De kandidaat moest van 20 foto’s bepalen wie van de afgebeelde personen dood of levend was. Bij 16 goed of meer zouden nog 20 foto’s bekeken worden en dan moest het totaal ‘correct’ tot 32 stijgen. Het idee was dat een foto van een inmiddels overledene een aardstraal in de huiskamer van de kandidaat zou tegenhouden, dit te bepalen met een pendel. Als slechts toeval een rol zou spelen had de kandidaat een kans van ongeveer 1 op 16.000 op succes. De kans om in elk geval de eerste ronde te halen was 1 op 170. De kandidaat had echter 9 van de 20 correct, conform de kansverwachting (bij een dergelijke proef is de kans 94% dat minder dan 14 uit 20 correct wordt gescoord, als alleen toeval een rol speelt).
Opmerkelijk was dat de kandidaat meende dat de foto het veronderstelde effect verloor als die in een envelop zat en ook dat de foto’s elkaar door contact konden besmetten, zelfs als ze in een envelop zaten.
Teelbaldata
Eric-Jan Wagenmakers
Bijlage bij het artikel ‘Statistiek van het gezonde verstand – Bayesiaanse statistiek’ in Skepter 28.2
Professor Wansink en de datadetectives (2): Interview met Nick Brown
Pepijn van Erp
Deel 2 van een tweeluik over promovendi die ontdekten dat het rekenwerk (gemiddelden en standaarddeviaties) in de artikelen van Wansink niet kon kloppen (‘150 fouten in 4 papers’). Deel 1 van het tweeluik is een artikel in Skepter 30.4 (2017),
De machine van Lazzarini
Bijlage bij artikel in Skepter 31.3 (2018)
Vertaling uit het Italiaans (met de hulp van Luigi Garlaschelli) van de beschrijving van Lazzarini’s machine. Met schets.
Justus von Liebig over Francis Bacon
Bijlage bij het artikel van Eric-Jan Wagenmakers, ‘Het plagiaat van Lord Francis Bacon’, in Skepter 32.2 (2019).
Deze pagina linkt naar
1. De oorspronkelijke Fraktur-tekst van Justus von Liebig uit 1863 .
2. Idem, maar in een makkelijker leesbaar font.
3. Een soortgelijk boekje van Adolf Lasson uit 1860 (dat een link bevat naar Lassons origineel), eveneens in modern font overgezet.
4. Een rijkelijk geannoteerde vertaling door Jan Willem Nienhuys van Liebigs boekje (onder meer zijn alle verwijzingen naar Bacons werk precies aangegeven en volledig geciteerd).
Bacon was een charlatan en nog corrupt ook; hij beschouwde zichzelf als een superieur natuurwetenschapper en al zijn voorgangers en tijdgenoten als sukkels, wat hem niet ervan weerhield hun resultaten zonder bronvermelding te gebruiken. Copernicus noemde hij een zwendelaar en dat de aarde om haar as roteert vond Bacon onzin, hij ‘bewees’ zelfs het tegendeel. Zijn tijdgenoten trokken zich niets van hem aan. (De ontdekker van de bloedsomloop, Harvey, zei eens sarcastisch ‘He writes philosophy like a Lord Chancellor.’) Bacon inductieve methode was volslagen onzin en zijn ‘onderzoek’ bestond eruit dat hij zijn secretaris allerhande oudewijvenpraat bijeen liet zoeken in de literatuur. Het enige positieve dat Liebig over Bacon zegt is dat hij wel doorhad dat natuurwetenschap belangrijk was.
Esoterische Muurdroging
Bijlage bij ‘Spijkers in het muurvocht’ door Hans Streng in Skepter 35.3 (2022). Met link naar een pdf van 19 pagina’s.
Geloof in het bovennatuurlijke daalt fors
Introductie van Skepsis-onderzoek naar bijgeloof zoals gepubliceerd in Skepter 36.3 (2023). Vergeleken is met een soortgelijk onderzoek in 1985. Met links naar een tiental kranten en dergelijke die hierover berichtten, en ook naar link met de pdf van het volledige artikel.
Op zoek naar de positieve kant van de AI-Apocalyps
Vertaling van Guy Porcher Harrison, Looking for the Bright Side of the AI Apocalypse,
Skeptical Inquirer 48.3 (2024). De auteur sprak ook op het Skepsiscongres van 2024. Voor de verwijzingen in dit stuk zie de Engelse versie.
De negatieve kant van de AI is niet alleen dat computers de mensen zullen uitroeien, al was het maar om de productie van paperclips te optimaliseren. Veel realistischer is dat AI gebruikt gaat worden door oplichters, kwakzalvers, onzinverspreiders, dictators, demagogen en fundamentalisten, kortom allerhande bedriegers, voor hun nefaste plannen met de toch al doorgaans lichtgelovige mensheid. Het positieve daarvan is wellicht dat de pijn zo groot wordt dat een reactie daarop aan kracht zal winnen. Wellicht komt er een tijd dat AI-producten niet meer geloofd worden omdat er teveel van is. ‘Kritisch denken zou een nieuw cultureel universeel voor de mensheid kunnen worden.’ En ‘gewoon geloven’ zal hebben afgedaan.
Uitnodiging voor een skeptische proef
Als u een of ander paranormaal vermogen heeft dat getest kan worden, dan is Skepsis bereid dat te testen. Dat hebben we al zo’n acht keer gedaan. We stellen geldprijzen beschikbaar, maar verlangen wel dat (in onderling overleg) een goed protocol wordt opgesteld. Dat heeft twee redenen: we willen het risico klein houden dat we ons geld aan een toevalstreffer kwijtraken, en als de proef slaagt – en Skepsis het eerste bewijs ter wereld van een paranormaal vermogen levert – moet ons bewijs elke kritiek kunnen doorstaan.
Ton Derksen over pseudowetenschap
Ton Derksen schreef voor de tweede jaargang van Skepter een lang artikel over zeven kenmerken van pseudowetenschap, geïllustreerd aan gevalsbeschrijvingen zoals de Wolfman en de Rattenman van Freud. Het werd indertijd (1989) in twee delen gepubliceerd. Korte introductie bij de online publicatie (2025) van dit artikel.
