Tweede nummer van jaargang 37, verschenen op 24 mei 2024. Bestel dit nummer los of word meteen abonnee of donateur. Een digitale versie (pdf) is ook direct leverbaar vanuit onze webwinkel.
Beknopte inhoud
- Vooraf – van hoofdredacteur Ronald Veldhuizen
- Luchtfietserij door Jurgen van Teeffelen
Topsporters die voor het podium gaan, trainen vaak in de bergen. De ijle lucht op die hoogte zou ervoor zorgen dat er meer zuurstof naar de spieren gaat, ook later tijdens een wedstrijd. Het wetenschappelijk bewijs hiervoor is lang niet zo stevig als het lijkt. - Mythes uit het ‘wood wide web’ door Ronald Veldhuizen
Biologen fluiten elkaar terug: weinig bewijs voor bomen die elkaar ondergronds aan voedsel helpen. - Nog altijd rookgordijnen bij oorsprong coronavirus door Stan van Pelt
Kwam corona uit de natuur of uit het lab? Die vraagt ligt vier jaar na dato nog altijd op tafel. Voor beide theorieën zijn allerlei aanwijzingen, maar insinuaties en belangen in beide kampen maken een evenwichtige analyse lastig.
NB Zeer binnenkort verschijnt ook een podcast hierover, hou daarvoor de podcast pagina in de gaten! - Filosoof-scepticus Johan Braeckman is klaar met de universiteit door Suzanne Weusten
Prominent scepticus en filosoof Johan Braeckman stopt voortijdig bij de universiteit. Hij vertelt waarom. - Een koude douche door Adriaan ter Braack
Een frisse douche zou goed zijn voor je immuunsysteem. Althans, volgens een Wim Hof-getinte studie die aan alle kanten blijkt te rammelen. - Waar komt het idee van de CO2-voetafdruk vandaan? door Enith Vlooswijk
Wel of geen vlees eten, vliegen of treinreizen: we drukken het continu uit in CO.-voetafdrukken. Een nobel idee, of bedacht door de olieindustrie om ons bezig te houden, maar zelf buiten schot te blijven? - Apparaattheater door Gert Jan van ’t Land
Fysiotherapeuten gebruiken vaak dure en onzinnige apparaten. De beroepsgroep mag kritischer zijn, vindt arts-onderzoeker Alfons den Broeder. - Bezeten nonnen: massahysterie of iets anders? door Ron Deth
Talloze kloosterzusters vielen eeuwen geleden ten prooi aan duivelbezettingen. Massahysterie, luidt al gauw de verklaring. Maar dat snijdt geen hout. - Rothschild over Rothschild door Pepijn van Erp
Boekbespreking: Jewish Space Lasers van Mike Rothschild - Kritisch op complotclichés door Pepijn van Erp
Boekbespreking: Hoax van Jan-Willem van Prooijen - AI op Skepsis-congres én in Skepter
- Ype & Ionica zijn skeptisch
Samenvattingen
Vooraf
Ronald Veldhuizen
Skepter 37.2 (2024) p. 3
De hoofdredacteur geeft een overzicht van de inhoud van dit nummer. De wetenschap is minder eenduidig dan wel gedacht wordt. Ook in de wetenschap zijn verschillende opvattingen en uiteindelijk is de wetenschap ook mensenwerk.
Trefwoorden: Skepter, wetenschap
Onderwerp: skepsis – publicaties
Luchtfietserij
Jurgen van Teeffelen
Skepter 37.2 (2024) p. 6-10
Sommige atleten trainen op grote hoogte (typisch 2500 meter), in de hoop dat ze zo op een natuurlijke wijze meer rode bloedlichaampjes krijgen. Maar juist door de ijlere lucht geeft zware training op die hoogte ernstige problemen. Men past een Live High Train Low strategie toe, maar placebo-gecontroleerde proeven wijzen uit dat dat geen effect heeft, ofwel: als er al enig effect is, is dat een placebo-effect.
Trefwoorden: hoogtetraining, Vingegaard, epo, Mathieu van der Poel
Onderwerp: gezondheid – placebo
Mythes uit het ‘wood wide web’
Ronald Veldhuizen
Skepter 37.2 (2024) p. 11-13
Bomen zouden elkaar helpen door middel van een ondergronds schimmelnetwerk. Het bewijs is mager. Dit schimmelnetwerk bestaat wel, en in geval van sommige orchideeën zijn planten er van afhankelijk. Het verhaal van het wood wide web stond in 1997 in Nature en de film Avatar (2009) haakte daarop in. Maar onderzoek heeft nooit iets aangetoond van uitwisseling van boodschappen via zo’n netwerk en herverdeling van voedsel is er ook niet.
Trefwoorden: Ted Lasso, wood wide web, Avatar, mycelium, mycorrhiza, Vincent Merckx, Justine Karst, Nature, Suzanne Simard, Nadia Soudzhilovskaia, Jason Hoeksema, Marti Kranabetter,
Onderwerp: wetenschap – biologie
Nog altijd rookgordijnen bij oorsprong coronavirus
Stan van Pelt
Skepter 37.2 (2024) p. 14-21
Beperk discussies over biosafety (kader)
Skepter 37.2 (2024) p. 18
De lablek-theorie over de oorsprong van SARS-Cov-2 (het virus dat Covid-19 veroorzaakt) lijkt iets voor complotdenkers. Dat het virus zich begon te verspreiden op een dierenmarkt wijst op een dierlijke oorsprong. Ziekte door lablek is echter wel eens gebeurd (miltvuur in 1978 in Sverdlovsk), ofschoon het door de Sovjet-autoriteiten van toen is ontkend. De grieppandemie van 1977 zou ook te wijten zijn aan een mislukt vaccinexperiment in Rusland of China.
Vijf wetenschappelijke onderzoeken, te beginnen met een artikel van 17 maart 2020 in Nature tot en met de WHO-missie van begin 2021, wijzen op dierlijke oorsprong. Auteur wijst zwakke plekken aan. Gegevens over de dierenmarkt in Wuhan zijn pas verzameld toen de epidemie al een maand aan de gang was. Die markt was wel een belangrijke verspreider maar niet noodzakelijk de oorsprong. Die oorsprong kan net zo goed een vrijwel symptoomloze labmedewerker zijn geweest. De zogeheten furinekliefplek speelt ook een rol. Die maakt het coronavirus extra besmettelijk. Er is een aanvraag gedaan om daar onderzoek naar te doen. Die aanvraag is afgewezen, maar de onderzoekers hebben misschien toch zulk onderzoek gedaan en zijn ook nog onvoorzichtig geweest. Mocht blijken dat het een labongeluk was, dan zal dat verreikende gevolgen hebben voor de veiligheidseisen voor virologisch onderzoek.
Trefwoorden: corona, covid, antrax, Sverdlovsk, Wuhan, SARS, lablek, complot, vleermuis, WIV, Angela Rasmussen, Tom Wenseleers, Weltschmerz, Maurice de Hond, Kristian Andersen, furin cleavage site, FCS, Marion Koopmans, wasbeerhond, Shi Zhengli, RNA, DNA, DEFUSE, Daszak, gain of function, Ralph Baric,
Onderwerp: gezondheid – corona
Filosoof-scepticus Johan Braeckman is klaar met de universiteit
Suzanne Weusten
Skepter 37.2 (2024) p. 22-25
Interview met Johan Braeckman. Hij heeft twintig promoties begeleid, maar zijn voorstellen om onderzoek te doen naar evolutiepsychologie worden tegenwoordig afgewezen. Daarom stopt hij met zijn universitaire baan. Hij blijft lezen, (boeken) schrijven en lezingen geven.
NB. Zie ook Skepter 14.2 en Skepter 14.4.
Trefwoorden: evolutiepsychologie, Gie van den Berghe, Hilary en Steve Rose, Pieter Vermeulen, Brian Boyd, Gottschall, Joseph Carroll, creationisme, Darwin
Onderwerp: filosofie
Een koude douche
Adriaan ter Braack
Skepter 37.2 (2024) p. 26-31
Een studie door de arts Geert Buijze naar de effecten van koud douchen uit 2016 was slecht uitgevoerd. Er waren teveel uitvallers in de interventiegroep. De voor de hand liggende verklaring van de uitkomst is dat iedereen die ziek werd prompt stopte. Ook werd om onbekende reden 10% van de proefpersonen verwijderd en er klopte nog meer niet, riekt naar p-hacking. Curieus genoeg correleerde koud afdouchen volgens dit onderzoek wel negatief met ziekteverzuim, maar niet met hoe ziek men zich gevoeld had. De schrijvers hebben allerlei banden met ijsprofeet Wim Hof. Het stuk is echter niet teruggetrokken, ondanks verwoede pogingen van econoom Jaap Adema.
Trefwoorden: AMC, PLOS ONE, koud afdouchen, Wim Hof, Buijze, Wagenmakers, Adema, placebo, ziekteverzuim
Onderwerp: gezondheid – Hofmethode
Waar komt het idee van de CO2-voetafdruk vandaan?
Enith Vlooswijk
Skepter 37.2 (2024) p. 32-35
Meer van het één doen, betekent minder ruimte voor het ander (kader)
Skepter 37.2 (2024) p. 35
Bedoelde voetafdruk is de massa uitgestoten kooldioxide, meestal uitgedrukt in gigatonnen. NB. Momenteel bevat de atmosfeer ongeveer 2650 gigaton koolstofdioxide. Het oorspronkelijke (1992) idee van een voetafdruk is zoiets als gebruikte landoppervlakte of iets anders waarvan er slechts een beperkte vaste hoeveelheid is. De carbon footprint kwam in omloop door reclame van BP, vanaf 2006.
Trefwoorden: koolstofdioxide, voetafdruk, Exxon, BP, Wackernagel, William Rees, Marten Bierman, Peter van Dam, ExxonMobil, BP Amoco, Global Climate Coalition, Anne Polkamp, Wereldnatuurfonds
Onderwerp: randwetenschap – milieu
Apparaat-theater
Gert Jan van ’t Land
Skepter 37.2 (2024) p. 36-39
Interview met reumatoloog en epidemioloog Alfons den Broeder. In de fysiotherapie worden veel apparaten gebruikt (hij geeft shockwavetherapie als voorbeeld), maar meestal is er geen bewijs van werking. Bij meta-analyse komt die shockwave wel goed tevoorschijn, maar als je de zwakkere studies weglaat, blijft er niks over. Andere met name genoemde onzintherapieën: cold laser, dry needling. Patiënten vragen erom.
Trefwoorden: fysiotherapie, shock wave, cold laser, dry needling, KNGF, apparaten
Onderwerp: gezondheid – fysiotherapie
Bezeten nonnen: massahysterie of iets anders?
Ron van Deth
Skepter 37.2 (2024) p. 40-45
Ook de exorcist zélf liet zich meevoeren met sociale druk (kader)
Skepter 37.2 (2024) p. 40-45
Vanaf de zestiende eeuw traden in vele vrouwenkloosters epidemieën van massahysterie op, ook genoemd mass psychogenic illness (MPI). NB. Zie ook het boek van Robert Bartholomew gerecenseerd in Skepter 15.3. Auteur denkt dat ‘massahysterie’ niet correct is. Het zou gaan om sociale besmetting, en veroorzaakt door de strenge kloosterregels. Hij werkt dit verder uit. Auteur werkt aan een boek over sociale besmetting. Het is onduidelijk wat het verschil met MPI is. Het bezeten gedrag leverde voor de nonnen heel wat op, maar uiteindelijk konden ze er alleen nog maar zonder gezichtsverlies mee stoppen door deelname aan duiveluitdrijvingen.
Trefwoorden: Loudun, nonnen, massahysterie, sociale besmetting, duiveluitdrijving, exorcisme, Bartholomew
Onderwerp: psychologie – massahysterie
Rothschild over Rothschild
Pepijn van Erp
Skepter 37.2 (2024) p. 46-47
Bespreking van Mike Rothschild, Jewish Space Lasers: The Rothschilds and 200 years of Conspiracy Theories (2023). Mayer Amschel Rothschild (1744-1812) was de stichter van een bankiersfamilie, die in de 19de eeuw heel goede zaken deed, maar al snel onderwerp werd van allerhande complottheorieën. De auteur is geen lid van die familie. Rond het begin van de Eerste Wereldoorlog was de macht de Rothschilds al danig geslonken. In de VS zijn ze nauwelijks actief geweest, niettemin wel ook daar onderwerp van allerlei samenzweringstheorieën.
Trefwoorden: Rothschild, Trump, Marjorie Taylor Greene, Nathan Mayer, Napoleon, Waterloomythe, Friedrich Engels, Dreyfus, antisemitisme, David Icke
Onderwerp: complotten – algemeen
Kritisch op complotclichés
Pepijn van Erp
Skepter 37.2 (2024) p. 48-49
Bespreking van Jan Willem van Prooijen, Hoax: waarom mensen in complottheorieën geloven (2024). Het woord ‘hoax’ (als synoniem van nepnieuws) verschijnt pas terloops aan het eind van het boek. Complottheorieën zijn eigenlijk product van ons stammeninstinct, ofwel wij-zijdenken (waarbij ‘zij’ de slechteriken zijn). Ze ontstaan vaak als reactie op een crisis. De auteur geeft veel voorbeelden. (NB. Hoe dit bijvoorbeeld het platteaardegeloof verklaart is onduidelijk. Dat veronderstelt ook een gigantisch complot.) Volgens Van Prooijen spelen internet-algoritmen geen belangrijke rol, maar ‘echokamers’ wel: de moderne versie van stammen.
Trefwoorden: complot, WK Voetbal, kritisch denken, stammeninstinct, fabeltjesfuik, Lubach, evolutiepsychologie
Onderwerp: complotten – algemeen
AI op Skepsis-congres én in Skepter
Skepter 37.2 (2024) p. 50
Aankondiging van het congres op 9 november 2024, met Kunstmatige Intelligentie als thema. Ook de volgende Skepter is een themanummer over dit onderwerp.
Trefwoorden: congres, AI, kunstmatige intelligentie
Onderwerp: skeptici – congres
Al acht afleveringen van de Skepsis-podcast
Skepter 37.2 (2024) p. 50
Er zijn al acht podcasts uitgezonden. (NB. De eerste, over Wim Hof, op 1 december 2023.)
Trefwoorden: Podcast, Engelfriet, Batstra, Sjamdriaan
Onderwerp: skepsis – publicaties
Correcties Skepter
Skepter 37.2 (2024) p. 50
In Skepter 37.1 zijn ‘Brits’ en ‘Iers’ van plaats verwisseld.
NB. Op de website staat het goed.
Trefwoorden: Skepter
Onderwerp: skepsis – publicaties
Ype en Ionica zijn skeptisch
Ype Driessen en Ionica Smeets
Skepter 37.2 (2024) p. 51
Onzichtbaarheid
Trefwoorden: humor
Onderwerp: humor
