Eerste nummer van jaargang 37, verschenen op 26 februari 2024. Bestel dit nummer los of word meteen abonnee of donateur. Een digitale versie (pdf) is ook direct leverbaar vanuit onze webwinkel.
Beknopte inhoud
- Vooraf – van Ronald Veldhuizen, de nieuwe hoofdredacteur
- Het duizend-dingendoekje van de psychologie door Suzanne Weusten
Cognitieve dissonantie is een populair begrip. Er bestaan ook veel misverstanden over. - Watersmaak door Eric-Jan Wagenmakers & Frantis̆ek Bartos̆
Is mineraalwater lekkerder dan kraanwater? Veel fabrikanten menen dat het zo is. Skepsis-onderzoekers nemen de proef op de som. - Behoud van energie door Jan-Willem Nienhuys
Kleine stopcontactkachels zouden binnen een mum van tijd grote ruimtes verwarmen. Ze maken de beloftes niet waar. - ‘Onbedoelde effecten ontwikkelingshulp vaak overdreven’ – door Ionica Smeets
Ontwikkelingshulp loopt vaak anders dan gedacht. Daarover bestaan veel aannames die niet kloppen, ontdekte onderzoeker Dirk-Jan Koch. - De piramide op Java – door Pepijn van Erp
De oudste piramide ter wereld zou in Indonesië begraven liggen, aldus een Netflix-documentaire. In de wetenschap leidt dat tot ophef. - Historisch misbruik – door Jona Lendering
Het Romeinse Rijk ging niet ten onder aan migranten, ook al beweren politici van wel. Redenaties op basis van de Oudheid gaan vaker mis. - DNA in het stemhokje – door Enith Vlooswijk
Een stem voor VVD of GroenLinks zou volgens sommige onderzoekers vooral komen door iemands erfelijke aanleg. Klopt die bewering? - Het elfsecondenspreekuur – door Hans van Maanen
Huisartsen laten hun patiënten niet uitpraten: na elf seconden onderbreken ze hun patiënt. Maar dat blijkt een spookgetal. - Een smeltende ijsberg – door Eric-Jan Wagenmakers
Mensen nemen lang niet zo vaak beslissingen met hun onderbewustzijn als gedacht. - Trucs die zelfs Einstein voor de gek hielden – door Marion Tamboer
Gili’s nieuwe boek bevat 50 goocheltrucs voor beginners. - Wat de ooggetuigen zich herinneren – door Wilmar Taal
In de documentaire De UFO’s van Soesterberg staan herinneringen centraal. Maar hoe betrouwbaar zijn die? - Aardig scherp
Hans van Maanen zwaait af als hoofdredacteur van Skepter. De redactie blikt terug. - Nu te beluisteren: de Skepsis-podcast
Skepsis heeft een eigen podcast. Daarin bespreekt redacteur Pepijn van Erp met presentator Richard Engelfriet skeptische dilemma’s. - ECSO 2024
- Ype & Ionica zijn skeptisch
Samenvattingen
Vooraf
Ronald Veldhuizen
Skepter 37.1 (2024) p. 3
De nieuwe hoofdredacteur stelt zich voor, en maakt reclame voor de podcast van Skepsis.
Trefwoorden: Skepter, podcast, Tom Phillips, Augustinus, Jonathan Swift
Onderwerp: skepsis – publicaties
Het duizenddingendoekje van de psychologie
Suzanne Weusten
Skepter 37.1 (2024) p. 6-11
Festingers experiment (kader)
Skepter 37.1 (2024) p. 11
De sociaal psycholoog Leon Festinger voerde in 1957 het begrip cognitieve dissonantie in de psychologie in. Het is makkelijk om het als etiket overal op te plekken, waar overtuiging en gedrag niet lijken overeen te stemmen, of waar gevoelens van spijt of berouw worden gladgestreken. Festingers inspiratie was een sekte die het einde van de wereld voorspelde op 21 december 1954. Toen dat niet gebeurde, bedachten de meeste sekteleden een verklaring en werden nog ijveriger in de verkondiging van hun geloof. Festingers ontdekking was een klap voor het behaviorisme. Dat ging er immers vanuit dat gedrag verandert door positieve bekrachtiging. De term cognitieve dissonantie is eigenlijk niet correct want cognitie speelt geen grote rol. Voorts hield Festingers ontdekking in dat mensen bij cognitieve dissonantie iets gaan doen. Niks doen en alleen maar piekeren leidt tot psychische problemen. In therapie kan cognitieve dissonantie juist goed gebruikt worden.
Trefwoorden: Festinger, cognitieve dissonantie, Willem Engel, Jan de Vries, Eddy Harmon-Jones
Onderwerp: psychologie
Watersmaak
Eric-Jan Wagenmakers en František Bartoš
Skepter 37.1 (2024) p. 12-14
Bar-le-Duc en Sourcy worden in Nederland gewonnen uit dezelfde grondlaag als het Utrechtse drinkwater. Is er wel smaakverschil tussen kraanwater en flessenwater? 92 studenten en medewerkers van de UvA afdeling psychologie deden een blinde test. Het ging erom wat lekkerder was: kraanwater of Chaudfontaine. 25 personen proefden geen verschil, 36 vonden mineraalwater lekkerder en 25 het kraanwater. Weliswaar nét significant, maar bayesiaanse analyse maakt duidelijk dat het verschil (10 punten op een schaal van 0 tot 100) maar flinterdun is.
NB. Voor een wat ludieker behandeling zie Penn & Teller: Tap water test (7 maart 2003).
Trefwoorden: water, smaak, Bar-le-Duc, Sourcy, Chaudfontaine, test,
Onderwerp: skepsis – onderzoek
Behoud van energie
Jan Willem Nienhuys
Skepter 37.1 (2024) p. 15-17
Stopcontactkacheltjes die een kamertje van hooguit vier vierkante meter zouden kunnen verwarmen, zouden hele collegezalen kunnen verwarmen. Nog bonter maakt het de reclame voor een luchtverfrisser (kosten 2 euro via Ali Express) voor in de auto. Die wordt aangedreven door een kleine zonnecel, en zou een heel huis ’s winters kunnen verwarmen.
Trefwoorden: Tesla, Radar, Equiwarm Pro, Handy Heater, Joule-Thomson, energie, verwarming
Onderwerp: wetenschap – natuurkunde
‘Onbedoelde effecten ontwikkelingshulp vaak overdreven’
Ionica Smeets
Skepter 37.1 (2024) p. 18-21
Interview met Dirk-Jan Koch, auteur van Foreign aid and its unintended consequences (2023) en hoogleraar aan de Radboud Universiteit.
Voorbeelden van onbedoelde effecten van hulpprogramma’s: studenten die een opleiding gevolgd hebben, willen daarna emigreren. Dat was niet de bedoeling van de opleiding, maar uiteraard wel van de leerlingen. Hulp aan vrouwen (financiering) om ze economisch zelfstandiger te maken had als neveneffect dat hun mannen jaloers werden. Een project om de mangoteelt te steunen was heel succesvol, maar de CO2-uitstoot nam er wel flink door toe. In landen waar hulpprojecten draaien worden de hoge salarissen van de hulpverleners opgevat als corruptie. Heel pijnlijk zijn de gevolgen als de hulpverleners hun levensstijl gaan opdringen (‘megafoondiplomatie’).
Veel van dit soort effecten zijn goed te voorspellen, en sommige ‘onbedoelde’ effecten zijn zelfs positief.
Trefwoorden: ontwikkelingshulp, Angus Deaton, homofrechten,
Onderwerp: maatschappij
De piramide op Java
Pepijn van Erp
Skepter 37.1 (2024) p. 22-27
De Gunung Padang op Java is een heuvel, waarschijnlijk een ingestorte vulkaan. Er liggen, verspreid over vier plateaus, circa 50.000 basaltblokken en hier en daar zijn sporen van menselijke bouwactiviten (muren, trappen) te zien, die volgens deskundigen van minder dan 2000 jaar geleden dateren. De Britse pseudoarcheoloog Graham Hancock beweert, in de eerste aflevering van de Netflixserie Ancient Apocalypse, dat het om resten van een 24.000 jaar oude beschaving gaat. Hancocks theorie is een aftreksel van een paranormale theorie (uit 2009) dat Gunung Padang en nog twee andere heuvels resten zijn van een beschaving van Atlantiërs.
Trefwoorden: Hancock, Gunung Padang, Natawidjaja, Soendaland, Atlantis, Rebecca Bradley, Flynt Dibble, Yudhoyono, Widodo, Turangga Seta
Onderwerp: pseudowetenschap – geschiedenis
Historisch misbruik
Jona Lendering
Skepter 37.1 (2024) p. 28-33
Premier Rutte legde een verband tussen migratie en de ondergang van het Romeinse Rijk. Hij had als historicus (Leiden) beter moeten weten, want in zijn eerste jaar moet hij gehoord hebben dat (1) het wel mee viel met die volksverhuizingen en dat (2) er voor die ondergang wel tig oorzaken zijn bedacht en de wetenschap niet één enkel antwoord kan geven. Dat er geschiedkundige onzin verteld wordt over de klassieke oudheid komt vaker voor. Jezus afschilderen als revolutionair en politieke claims baseren op een papyrussnipper met het woord Jeruzalem erop zijn andere voorbeelden van onoordeelkundig omgaan met geschiedenis. De oorzaak is dat universiteiten de geschiedwetenschap (en meer in het bijzonder hoe geschiedkundige bewijsvoering gaat) niet goed genoeg uitleggen.
Trefwoorden: Rutte, Romeinse Rijk, Volksverhuizing, Karel de Grote, Luttwak, Wickham, Jezus, Ronald van Raak, Bill O’Reilly, Reza Aslan, Miri Regev, Masada, Chanoeka
Onderwerp: geschiedenis
DNA in het stemhokje
Enith Vlooswijk
Skepter 37.1 (2024) p. 34-38
Jonathan Haidt heeft gespeculeerd dat eigenschappen als afkeer van onreinheid, gezagstrouw, groepsloyaliteit, eerlijkheid en zorg voor anderen aangeboren zijn, maar niet gelijkverdeeld en dat deze factoren de politieke voorkeur bepalen. Statistisch onderzoek aan tweelingen toont aan allerlei eigenschappen behoorlijk erfelijk zijn. Dat heeft zijn beperkingen. Dat tweearmigheid 100 percent erfelijk is kun je daarmee niet aantonen, eigenschappen die met opleidingsniveau samenhangen zijn geografisch niet gelijkmatig verdeeld (waardoor ze gaan correleren met andere eigenschappen die evenmin gelijkmatig verdeeld zijn) en de moraal van mensen met behulp van vragenlijsten onderzoeken kan de verkeerde antwoorden geven.
Trefwoorden: Haidt, Dries Bostyn, moraliteit, Tinca Polderman, Abdel Abdellaoui, Niels Rietveld, SNP’s, trolleydilemma, Brexit
Onderwerp: wetenschap – biologie
Het elfsecondenspreekuur
Hans van Maanen
Skepter 37.1 (2024) p. 39-40
Amerikaanse artsen onderbreken een patiënt na 11 seconden (mediaan), hoewel circa een derde de patiënt gewoon uit laten praten. Veel patiënten hebben daar ruimschoots genoeg aan om te vertellen wat ze mankeert, dan wel opmerken ‘het gaat zijn gangetje’, want het ging in dit onderzoekje uit 2018 om patiënten die voor controle op bezoek kwamen. In de betrekkelijk kleine (40) steekproef duurde een kwart van de consulten trouwens langer dan drie kwartier. Het verhaal dat ‘de’ dokter een patiënt gemiddeld maar 11 seconden aan het woord laat, is een nepverhaal.
Trefwoorden: spreekuur, consult, Ospina, Phillips
Onderwerp: gezondheid – reguliere geneeskunde
Een smeltende ijsberg
Eric-Jan Wagenmakers
Skepter 37.1 (2024) p. 41
Bespreking van Ben Newell en Davod Shanks, Open Minded: Searching for Truth about the Unconscious Mind (2023). De auteurs kraken deskundig het hele idee van het onbewuste af. Er is veel ondeugdelijk onderzoek op dit gebied. Ze stellen dat mensen zich vrijwel altijd bewust zijn van de redenen van hun gedrag. Recensent vraagt zich af of dit ook geldt voor de situatie dat iemand een biertje bestelt: de keuze is een effect van reclame, maar zou de besteller zich daarvan bewust zijn? Hetzelfde geldt voor stemgedrag. Als mensen eigenaar van een object zijn, oordelen ze er daardoor veel positiever over. Dat is het endowment effect. Het is moeilijk te geloven dat men zich daarvan bewust is.
Trefwoorden: onbewuste, Kahneman
Onderwerp: psychologie
Trucs die zelfs Einstein voor de gek hielden
Mario Tamboer
Skepter 37.1 (2024) p. 42
Bespreking van Gili, Raar hè!? (2023). In dit boekje voor beginners doet Gili (Lieven Gheysen) 50 voornamelijk mentalistische trucs uit de doeken, zoals ‘voorspellen’ hoeveel kleingeld iemand op zak heeft. Een flink aantal is gebaseerd op rekenkunde. Gili wijst er terecht op dat een groot deel van de goochelkunst bestaat uit theater.
Trefwoorden: goochelen, mentalisme, Gili
Onderwerp: skeptici – goochelkunst
Wat de ooggetuigen zich herinneren
Wilmar Taal
Skepter 37.1 (2024) p. 43-44
Bespreking van de film De ufo’s van Soesterberg, door Bram Roza (2023). Op 3 februari 1976 werd een onbekend object gezien dat tweemaal over de vliegbasis vloog. De officiële verklaring is dat het koplampen van auto’s waren, die weerspiegeld werden in hogere luchtlagen, ten gevolge van een temperatuurinversie. Roza interviewt vele getuigen, maar hun herinnering is na veertig jaar niet zo accuraat. Sommigen hebben de beelden verward met de bekende film van Spielberg uit 1978. Recensent is aangenaam verrast door de nuchtere toonzetting.
Trefwoorden: ufo, Soesterberg
Onderwerp: ufo’s – afzonderlijke gevallen
Aardig scherp
Skepter 37.1 (2024) p. 45
Overzicht van wat Hans van Maanen voor Skepter betekend heeft. In tien jaar tijd bracht hij met ijzeren regelmaat in totaal 36 nummers uit en verbeterde de opmaak.
Trefwoorden: Hans van Maanen
Onderwerp: skeptici – publicaties
Nu te beluisteren: de Skepsis-podcast
Skepter 37.1 (2024) p. 46
De podcast is een nieuwe activiteit van Skepsis. Er zijn al vier afleveringen verschenen en het plan is ongeveer elke maand een aflevering uit te brengen. Richard Engelfriet (gespreksleider) en Pepijn van Erp hebben elke keer een andere gast.
Trefwoorden: podcast
Onderwerp: skeptici – publicaties
European Skeptics 20th Congress Lyon 2024
Skepter 37.1 (2024) p. 46
Het congres is van 30 mei tot met 2 juni. De ochtend van 31 mei is gewijd aan kernenergie.
Trefwoorden: congres, ECSO
Onderwerp: skeptici – congres
Ype en Ionica zijn skeptisch
Ype Driessen en Ionica Smeets
Skepter 37.1 (2024) p. 47
De paddo-theorie van Terrence McKenna
Trefwoorden: humor, psilocybine
Onderwerp: humor
