Vierde nummer van jaargang 38, verschenen op 27 november 2025.
Bestel dit nummer los of word meteen abonnee of donateur. Een digitale versie (pdf) is ook direct leverbaar vanuit onze webwinkel.
Beknopte inhoud
- Vooraf – van Ronald Veldhuizen
- Late middeleeuwer prikte al door bedrog van Jezus’ lijkwade door Jan Willem Nienhuys
- Bedwelmd onderzoek door Erna van Balen
Dronken Duitsers zouden beter Nederlands spreken dan nuchtere. Dat beweert althans een deels Nederlands team, dat er dit jaar een Ig Nobelprijs mee won. Maar achter dit Dutch-courageverhaal zitten benevelde data. - Holistische hocus pocus op de Wageningse campus door Tanja Speek
Op de universiteit van Wageningen glipte bijna een cursus over wichelroedes en andere pseudowetenschappelijke onzin door de keuring. Hoort dit bij holistisch landbouwonderzoek of zijn het uitspattingen van een kleine groep? Skepter dook in de oorsprong van de holistische landbouw. - Dat slaat (n)ergens op door Anouk Broersma
Er zijn net genoeg positieve studieresultaten om zogeheten binaural beats niet direct naar het land der fabelen te verwijzen. Wetenschappers proberen vat te krijgen op het fenomeen. - Rare Apparaten Museum
- Chef leugenaar door Jaco Berveling
Al zijn hele leven strooit Donald Trump, zowel privé als in de politiek, onwaarheden rond. Wie op zo’n schaal desinformatie verspreidt, is normaal gesproken af. Maar het lijkt Trumps populariteit niet te deren. Hoe kan dat? - Snoeiharde competitie maakt slordige wetenschap door Enith Vlooswijk
Onderzoekers die hun auteurschap per opbod kopen, publiceren in neptijdschriften, sjoemelen met resultaten en data uit hun duim zuigen: wetenschapsjournalist Stan van Pelt zet de uitwassen van de wetenschap en hun oorzaken op een rij in zijn nieuwe boek - Oceaan vol leven of gebakken lucht? door Jean Paul Keulen
Dit voorjaar kwam planeet K2-18b groot in het nieuws: in de atmosfeer van deze verre wereld zou ‘het beste bewijs voor buitenaards leven tot nu toe’zijn gevonden. Anderen noemen die interpretatie ‘categorisch onjuist’ en vinden dat de studie nooit gepubliceerd had mogen worden. - Alledaagse skepsis door Richard Engelfriet
- Adembenemend misleidend door Erna van Balen
Zijn methode werd iconisch, zijn naam stond synoniem voor heldendom: dokter Heimlich van de Heimlichgreep. Maar het bewijs was dunnetjes, en Heimlich hield er verder andere twijfelachtige ideeën op na. - Mythen over sulfieten door Wietse Wiel
- Migratie is een ‘obsessie’ zonder feiten door Niels Olfert
- 1 miljard seconden door Jan Willem Nienhuys
- Onbewezen leertherapie vergroot wachtlijsten in zorg door Nicole op ’t Veld en Richard Engelfriet
- Skepsiscongres 2025 door Niels Olfert
- Over metaforen valt nogal wat te zeggen door Ronald Veldhuizen
- Abacadabratherapie zoekt een Nobelprijs door Vittorio Busato
- Onderzoeksbeurzen voor sceptische vragen
- Ype & Ionica zijn skeptisch
Samenvattingen
Vooraf
Ronald Veldhuizen
Skepter 38.4 (2025) p. 3
Uitgezakt dikvloeibaar glas in ramen van oude grachtenpanden is een typische misvatting. Meer misvattingen in dit nummer.
Trefwoorden: misvattingen
Onderwerp: skepsis – publicaties
Late middeleeuwer prikte al door bedrog van Jezus’ lijkwade
Jan Willem Nienhuys
Skepter 38.4 (2025) p. 6
Lang voor het eerste officiële rapport (1389) over de Lijkwade ‘van Turijn’ (toen nog Lirey) noemde de beroemde filosoof Oresme dat doek al als eerste en bekendste voorbeeld van bedrog door geestelijken. Een oplettende redacteur van de heruitgave van Oresmes Problemata merkte het op.
Trefwoorden: Lijkwade, bedrog, Oresme, Problemata
Onderwerp: religie – Lijkwade
Bedwelmd onderzoek
Erna van Balen
Skepter 38.4 (2025) p. 7
Duitse psychologiestudenten spraken onder invloed (een glas wodka bitter-lemon) iets beter Nederlands dan geheel nuchtere maar verder dito studenten. De onderzoekers kregen er een Ig Nobelprijs voor, maar het lijkt een gevalletje p-hacking.
Trefwoorden: Ig Nobel, alcohol, taalvaardigheid
Onderwerp: wetenschap – algemeen
Holistische hocus pocus op de Wageningse campus
Tanja Speek
Skepter 38.4 (2025) p. 8-13
Dansende aminozuren met protein music? (kader)
Skepter 38.4 (2025) p. 11
In de Landbouwuniversiteit Wageningen (WUR) werd een cursus wichelroedelopen en aanverwanten (eiwitmuziek) afgeblazen. De WUR kwam al eerder in het nieuws met bijgelovige activiteiten: resonantietherapie voor bossen, aardmannetjes, homeopathie bij diarree van kalveren en biggen, ‘natuurlijke’ bestrijdingsmiddelen, biodynamische landbouw, acupunctuur bij koeien. De dagen van de wichelroede aan de WUR lijken geteld, maar een kleine groep (met veel pensionado’s) heeft nog wel sympathie voor dit gedachtegoed.
Trefwoorden: Julia Wright, Rudolf Steiner, Henk Kieft, kwantumtrillingen, protein music, homeopathie, diarree, White Bull, Ernst van den Ende, Charles C. Mann, Sternheimer, holisme, Willem Romeijn, Louis Bolk Instituut
Onderwerp: pseudowetenschap – wichelen
Dat slaat (n)ergens op
Anouk Broersma
Skepter 38.4 (2025) p. 14-16
Twee tonen die iets verschillen geven zwevingen. Merkwaardig is dat zulke zwevingen ook gehoord worden als elk der beide tonen maar bij één oor binnenkomt (en de andere door het andere oor). Dat werd al in de 19de eeuw ontdekt. Men spreekt van binaural beats. Zie ook Skepter 23.1 (2010). Wat de verklaring van deze waarneming is, en wat voor effect deze op de hersenen hebben wordt onderzocht, maar voorlopig komt daar niks uit.
Trefwoorden: binaurale beats, Korsten van den Bosch, Tassos Sarampalos, hersengolven, Elizabeth Krasnoff, sound healing, Gaétan Chevalier
Onderwerp: psychologie – ongebruikelijke perceptie
Rare Apparaten Museum
Skepter 38.4 (2025) p. 17
Deze keer twee diagnostische apparaten: De Delta-scan of Metascan en de Vegacheck. Men wordt befoefeld met schertsapparatuur, zegt verzamelaar Heeck.
Trefwoorden: Delta-scan, Vegacheck
Onderwerp: gezondheid – kwakzalverij
Chef leugenaar
Jaco Berveling
Skepter 38.4 (2025) p. 18-21
Politici liegen wel eens, en komen daar soms mee weg, en soms ook niet. Trump loog 30.573 keer tijdens zijn eerste termijn (en daarvoor ook al), en werd onlangs opnieuw gekozen. Hoe kan dat? Liegen veronderstelt dat betrokkene weet dat het onwaar is. Dat lijkt bij Trump te kloppen. Sophie van der Zee ziet dat aan het taalgebruik. Trump wordt niet tegengesproken op de sociale media die hij gebruikt. Hij herhaalt een grote leugen zo vaak dat die geloofd wordt door zijn aanhang. Of die vindt dat wat hij zegt wel een kern van waarheid heeft. De leugens van Trump vormen ook een loyaliteitstest. De aanhang van Trump is een groep mensen die teleur zijn gesteld in de traditionele politiek. Geloof in ‘richtingswaarheid’ betreffende bijvoorbeeld immigranten kan in Nederland ook gebeuren.
Trefwoorden: Trump, liegen, Van der Zee, Halbe Zijlstra, Bella DePaulo, Nixon, Clinton, George W. Bush, Obama, Rick Reilly, golf, Pew, Truth Social, Viala Gaudefroy, Henk de Berg, Hitler, joden, moslims, Scott Adams, Kamala Harris, Wilders
Onderwerp: psychologie – liegen en fraude
Snoeiharde competitie maakt slordige wetenschap
Enith Vlooswijk
Skepter 38.4 (2025) p. 22-25
Interview met Stan van Pelt naar aanleiding van zijn nieuwe boek Sloppy Science: Alles over wetenschapsfraude, van foutjes tot nepcongressen. het beeld van Karl Popper van hoe wetenschap werkt, klopt niet meer. Er is veel competitie, en er wordt veel gesjoemeld, mede door de perverse prikkels van het systeem. Veel co-auteurs hebben eigenlijk weinig bijgedragen, en met de statistiek wordt ook vaak gerommeld. Je kunt ook co-auteurschappen kopen. Van Pelt slaagde erin een nepartikel (over telepathie met buitenaardsen) gepubliceerd te krijgen in een predatory journal maar fatsoenlijke tijdschriften gaan ook wel in de fout, bijvoorbeeld met speciale afleveringen met een gasthoofdredacteur. Er is wel verzet, maar dat gaat vaak uit van jonge idealistische wetenschappers.
Trefwoorden: wetenschap, fraude, Peter Higgs, Lex Bouter, China, co-auteur,
Onderwerp: wetenschap – fraude
Oceaan vol leven of gebakken lucht?
Jean-Paul Keulen
Skepter 38.4 (2025) p. 26-31
De fosfineflater
Skepter 38.4 (2025) p. 30
Op exoplaneet K2-18b (nabij een rode dwerg) zou de atmosfeer de stof dimethylsulfide (DMS) zijn ontdekt, wat misschien duidt op een oceaan met (veel) plankton erin en een atmosfeer van waterstof. Zegt onderzoeker Nikku Madhusudhan uit Cambridge. Anderen zeggen dat het onzin is. Er is alleen gekeken naar twee mogelijkheden: een atmosfeer van kooldioxide en methaan met of zonder DMS. Van die twee mogelijkheden past de tweede beter, maar dat zegt niets. Het is of je stelt dat de maan van kaas óf spons gemaakt is en dat spons vrijwel zeker afvalt. Behalve DMS zijn er nog 50 andere plausibele mogelijkheden. En met de gebruikelijke methoden (dus niet die van Madhusudhan) ziet men zelfs helemaal niets. Misschien is het allemaal ruis. Het doet denken aan de fosfine die in 2020 zogenaamd in de atmosfeer van Venus werd gezien. Dat kwam door diverse foute methoden. Inmiddels heeft Madhusudhan aangegeven dat er nog tien andere mogelijkheden zijn dan DMS.
Trefwoorden: exoplaneet, atmosfeer, DMS, Madhusudhan, Ignas Snellen, JWST, Matt Nixon, Aaron Werlen, Luis Welbanks, fosfine, Venus, NASA, Sarah Seager, Extremely Large Telescope
Onderwerp: wetenschap – kosmologie
Alledaagse skepsis: Hebben we te veel regels in Nederland?
Richard Engelfriet
Skepter 38.4 (2025) p. 32-33
Sinds de jaren 1980 hebben de Nederlandse kabinetten zich bezig gehouden met het verlagen van de regeldruk. Mogelijk betrof dat veel regels die toch al niet werden nageleefd. In elk geval loopt Nederland internationaal voorop met het afschaffen van regels. Wie klaagt over regeldruk moet zelf bewijzen leveren. En waar sommige regels idioot zijn, zijn ze soms ook simpel te omzeilen, zoals bij een bowlingbaan in Tilburg.
Trefwoorden: bowlingbaan, regeldruk, De Telegraaf, deregulering, Adviescollege Toesting Regeldruk, ATR, Esmeralda Vergeer, Wereldbank
Onderwerp: maatschappij – rechtspraak
Adembenemend misleidend
Erna van Balen
Skepter 38.4 (2025) p. 34-38
Drie keer Henry Heimlich (kader)
Skepter 38.4 (2025) p. 36
Buikstoten of Heimlichgreep?
Skepter 38.4 (2025) p. 38
Als iemand dreigt te stikken door een verslikking, zijn er twee methoden: slaan op de rug of buikstoten. Borststoten zijn een derde mogelijkheid. De buikstotenmethode heet ook wel de Heimlichgreep, naar de Amerikaanse thorax-chirurg Henry Heimlich die op dit idee kwam in 1975. Welke methode beter is, is onbekend. Proeven zijn onmogelijk. Misschien is een combinatie van beide (beginnen met vijf rugslagen, dit is ook de Nederlandse standaard) het beste. Het risico van buikstoten is orgaankneuzingen.
De Heimlichgreep werd populair, meest door reclame van Heimlich zelf. Heimlich werd in 1977 ontslagen wegen ‘incidenten’. Henry’s zoon noemde hem een fraudeur en een gevaarlijke charlatan. Henry had ook geprobeerd hiv te behandelen met een malaria-infectie. Het aantal doden door verslikking in de VS was 18 per miljoen in 1975, in 2023 16 per miljoen. Heimlich beweerde in 2003 dat ‘zijn’ methode wel 100.000 Amerikanen het leven had gered (NB. Dat komt neer op iets van 14 per miljoen per jaar).
Trefwoorden: Heimlich, Edward Patrick, hiv, buikstoten, Rode Kruis, AHA, Richard Day, Thomas Francis, Everett Koop,
Onderwerp: gezondheid
Mythen over sulfieten
Wietse Wiels
Skepter 38.4 (2025) p. 39-42
Sulfieten in wijn zijn natrium- en kaliummetabisulfiet (NB. bijv. Na2S2O5) is een antioxidant die verhindert dat zuurstof de smaak van wijn bederft, hetzij direct (oxidatie van alcohol tot acetaldehyde en azijnzuur), hetzij door de activiteit van zuurstofminnende bacterieën. Zes mythen over sulfieten: 1. Veroorzaken hoofdpijn (nee, de hoofdpijn komt van alcohol). 2. Zit alleen in goedkope wijn (nee: in alle wijn). 3. Zit niet in natuurwijn (nee: druivenschillen bevatten van nature al sulfieten) 4. Is een allergeen (alleen bij hoge doses en dan bij sommige ernstige astmalijders; sulfieten zitten ook in zeevruchten, fruitsap, mosterd en cosmetica). 5. Onnatuurlijk (zie 3; ‘onnatuurlijk’ is niet per se verkeerd en ‘natuurlijk’ niet vanzelf goed). 6. Beïnvloeden de smaak (wijn bevat zo weinig dat je het niet proeven kunt.)
Trefwoorden: wijn, sulfieten, antioxidant.
Onderwerp: gezondheid – voeding
Migratie is een ‘obsessie’ zonder feiten
Niels Olfert
Skepter 38.4 (2025) p. 43-45
Over aantallen migranten word veel onzin verteld. Zo noemt Wilders een getal van 750.000 niet-westerse allochtonen, en verzwijgt dat in dezelfde tijd er ook weer 500.000 vertrokken. In het verleden was de migratie aanzienlijk. Er zijn twee soorten migranten: arbeidsmigranten en vluchtelingen (sinds lange tijd circa een kwart percent van de Nederlandse bevolking), van die vluchtelingen zijn er ongeveer 4000 ‘gelukszoekers’. Als statushouders woningen krijgen toegewezen geeft dat soms scheve ogen. De problemen op de woningmarkt komen echter doordat er te weinig gebouwd wordt. De tuinbouwsector kan niet zonder arbeidsmigranten. Strengere asielmaatregelen werken averechts. Ze resulteren in nu-of-nooit migratiegolven, bijvoorbeeld bij de immigratie van Surinamers rond 1970.
Trefwoorden: Rutte, Wilders, CBS, Peter Scholten, Marlou Schrover, Mona Keijzer, Erik Gerritsen, Gematigd Groeien, Hein de Haas, Gadaffi,
Onderwerp: maatschappij
1 miljard seconden
Jan Willem Nienhuys
Skepter 38.4 (2025) p. 46-47
In een universitaire cursus sterrenkunde (2016) berekent Neil deGrasse Tyson hoe lang een miljard seconden duurt. Dat is ruim 31 jaar, maar hij geeft de duur tot op dagen en zelfs seconden nauwkeurig. Maar hij zit er vijf en een halve week (ruim drie miljoen seconden) naast. Het staat ook precies zo in een vereenvoudigde latere versie (2021) van het boek.
Trefwoorden: sterrenkunde, getal, miljard
Onderwerp: misvattingen
Onbewezen leertherapie vergroot wachtlijsten in de zorg
Nicole Op ‘t Veld en Richard Engelfriet
Skepter 38.4 (2025) p. 48-51
Psychologen moeten als deel van hun opleiding zelf 50 uur therapie ondergaan, ofschoon ze niks mankeren. Dit heet leertherapie en is nergens goed voor en een verspilling van tijd en geld. Het gaat om 60.000 uur per jaar, genoeg om alle wachtlijsten in een klap leeg te maken.
Trefwoorden: psychotherapie, leertherapie, wachtlijsten, BIG-register
Onderwerp: psychologie – algemeen
Skepsiscongres 2025
Niels Olfert
Skepter 38.4 (2025) p. 52-55
Verslag van het Skepsiscongres. Van der Heijden en Vossen stellen dat om mensen te overtuigen er meer nodig is dan feiten en redeneringen. Ethos (de waarden waarvoor je staat) en pathos (gevoelens) zijn ook belangrijk. Laura Batstra schetst hoe diagnoses in de DSM komen: BOSGAT (Bunch Of Guys Sitting Around a Table) bepaalt dat. Hidde Boersma breekt een lans voor moderne landbouw en Japke d. Bouma is tegen jeukwoorden.
Trefwoorden: congres
Onderwerp: skeptici – congres
Over metaforen valt nogal wat te zeggen
Ronald Veldhuizen
Skepter 38.4 (2025) p. 56
Bespreking van Herman de Regt en Hans Dooremalen, Metaforen die ons het bos in sturen (2025). Soms versluieren metaforen het zicht op de werkelijkheid, bijvoorbeeld ‘tsunami van vluchtelingen’. Of alle metaforen in de hersenwetenschap. Maar soms werken ze de nadelen van die metaforen nier ver uit. De hoofdstukken over wat kennis precies is lijken te lang.
Trefwoorden: Darwin, metaforen, natuur, hersenwetenschap, Wilders, evolutie, filosofie
Onderwerp: wetenschap – algemeen
Abracadabra-theorie zoekt een Nobelprijs
Vittorio Busato
Skepter 38.4 (2025) p. 57
Ingeborg Bosch (zie ook Skepter 33.3) heeft een documentaire gemaakt over haar PRI-therapie: Thriving over Trauma. Eerder had ze al geprobeerd zichzelf een informele Nobelprijs toe te kennen. De documentaire is meer een reclamefilm. Er komt een volledig obscure Australische psycholoog (Jessica Simons) in voor die bij 62 van de 72 anorexiapatiënten succes had met PRI. Onwaarschijnlijk, want anorexia is de meest dodelijke psychiatrische aandoening (NB. Een kwart herstelt helemaal niet en bijna de helft daarvan overlijdt.)
Trefwoorden: Ingeborg Bosch, PRI, documentaire, anorexia
Onderwerp: psychologie – algemeen
Onderzoeksbeurzen voor sceptische vragen
Skepter 38.4 (2025) p. 58
Het onderzoeken waard (kader)
Skepter 38.4 (2025) p. 58
Aankondiging als in 38.3
Trefwoorden: onderzoek, scepticisme
Onderwerp: skepsis – onderzoek
Ype en Ionica zijn skeptisch
Ype Driessen en Ionica Smeets
Skepter 38.4 (2025) p. 59
Gender en praten.
Trefwoorden: humor
Onderwerp: humor
