Derde nummer van jaargang 38, verschenen op 22 augustus 2025.
Bestel dit nummer los of word meteen abonnee of donateur. Een digitale versie (pdf) is ook direct leverbaar vanuit onze webwinkel.
Beknopte inhoud
- Vooraf – van Ronald Veldhuizen
- Mannen en vrouwen praten (bijna) evenveel door Ronald Veldhuizen
Een nieuwe studie vindt tóch een klein verschil tussen de spraakzaamheid van mannen en vrouwen. - 93 procent van de communicatie is non-verbaal. Of toch niet? door Olaf Simonse
Een bekend cijfer: 93 procent van onze communicatie zou non-verbaal zijn. Toch klopt deze populaire wijsheid niet. Wat betekent dat voor hoe we wel communiceren? - Kernenergie is een keuze door Frank Biesboer
In sceptische kringen is kernenergie geen taboe. Maar veel argumenten vóór kernenergie zijn op wensdenken gebaseerd, schrijft Frank Biesboer, voormalig hoofdredacteur van De Ingenieur. - Een plek voor mislukkingen door Jojanneke Bastiaansen
Wetenschappers moeten negatieve resultaten én fouten juist zo vroeg mogelijk publiceren om dwaalsporen te voorkomen, zegt Sarahanne Field, hoofdredacteur van Journal of Trial and Error, dat nu vijf jaar bestaat. - Rare Apparaten Museum
- Demonen, twijfel, en de oorsprong van het placebo door Racha Kirakosian
Het idee om werkende middelen te onderscheiden van niet-werkende met hulp van placebo’s stamt al uit de middeleeuwen. - Skepsis-beurs voor academici
- Het nooit gebeurde verhaal van de placebo-ontdekking door Mike Hall
Uitgerekend het meest-geciteerde wetenschappelijke onderzoek naar het placebo-effect blijkt vol onwaarheden en fouten te zitten. - Malle fratsen om van je angst af te komen door Richard Engelfriet en Pepijn van Erp
- Is de affaire-Stapel een zegen geweest voor de psychologie? door Vittorio Busato
De psychologische wetenschap werkt de laatste vijftien jaar met meer openheid en transparantie. Is de fraude van sociaal psycholoog Diederik Stapel daartoe de aanjager geweest? - Alledaagse skepsis. Hebben we minder gemeenschapszin dan vroeger? door Richard Engelfriet
- Natuurlijk ongepland zwanger door Mariska van Sprundel
Anticonceptie met ‘natuurlijke’ methoden kán wel, maar heeft risico’s. - Evangelie Einstein door Jan Willem Nienhuys
YouTubers gebruiken Einstein om hem allerlei New Age-uitspraken in de mond te leggen. - Eenvoudig is soms mooi, maar ietwat té slordig door Jan Willem Nienhuys
Boekbespreking van Leven is eenvoudig. - SKEPSISCONGRES 2025
- Ype & Ionica zijn skeptisch
Samenvattingen
Vooraf
Ronald Veldhuizen
Skepter 38.3 (2025) p. 3
Inleiding op dit nummer, met daarin aandacht voor het wetenschapsbedrijf, met een anekdote uit de eigen studietijd.
Trefwoorden: Stapel, replicatiecrisis, placebocontroles, Einstein
Onderwerp: skepsis – publicaties
Mannen en vrouwen praten (bijna) evenveel
Ronald Veldhuizen
Skepter 38.3 (2025) p. 6
Vrouwen zouden driemaal zoveel praten als mannen, maar waar dit uit zou blijken is onbekend. (NB. De bewering stond in een boek van Louann Brizendine uit 2006, maar was een jaar later in de tweede druk weer verdwenen.) Nu is het nagemeten. Vrouwen in dit onderzoek met ruim 2000 proefpersonen praten ongeveer tien percent meer (bij een overall gemiddelde van ruim twaalfduizend) maar dat zegt weinig gezien de grote spreiding: in dit onderzoek verklaart het man-vrouwverschil 0,4% van de variantie in spraakzaamheid. Bij eerder onderzoek, met minder proefpersonen, werd helemaal niets gevonden. Als vrouwen meer werk doen waarbij veel gepraat moet worden kan dat het verschil in gemiddelde misschien al verklaren.
Trefwoorden: taalproteïnes, Casper Albers, Astrid Fokkema, Colin Tidwell.
Onderwerp: misvattingen
93 procent van onze communicatie is non-verbaal. Of toch niet?
Olaf Simonse
Skepter 38.3 (2025) p. 7-9
Een populaire claim zegt dat 7 procent van de menselijke communicatie verbaal is, 38 procent komt van de intonatie en 55 procent van de gezichtsuitdrukking. Wie nazoekt waar dat vandaan komt, leert dat dit bedacht is door de psycholoog Albert Mehrabian in de jaren 1960. Hij had proeven gedaan met videofragmenten met daarop losse woorden die met verschillende begeleidende intonatie en/of gelaatsuitdrukking (lichaamshouding deed niet mee) werden weergegeven. De luisteraars moesten aangeven hoe aardig ze de spreker vonden. Mehrabian plakte er een obscure berekening aan vast. Hij scheef er ook een boek over. Zijn formule is een eigen leven gaan leiden in managementkringen. Vier factoren zorgen voor het voortbestaan van deze onzin: de formule is uiterst simpel, ze wordt vaak herhaald, en eerste indrukken maken de grootste indruk. En non-verbale signalen spelen inderdaad in alledaagse situaties een rol. Maar een nare boodschap wordt niet prettiger door een glimlach of een geruststellende toon.
Trefwoorden: management, verbale communicatie, nonverbale communicatie, Mehrabian
Onderwerp: misvattingen
Kernenergie is een keuze
Frank Biesboer
Skepter 38.3 (2025) p. 10-15
Veiligheid: kleine kansen, hoge rekeningen (kader)
Skepter 38.3 (2025) p. 14-15
We moeten proberen energie op te wekken zonder daarbij kooldioxide te produceren. In aanmerking komen zon, wind en kernenergie. Het probleem met zon en wind is dat ze variabel zijn en dat opslag van energie duur is. Er gaat heel wat verloren bij opslag en herbenutting van de opgeslagen energie. Kernenergie wordt steeds duurder vanwege de veiligheidseisen. Bovendien wordt het probleem van variabiliteit met kernenergie niet opgelost, want een kerncentrale moet zoveel mogelijk op vol vermogen draaien om concurrerend te zijn. En een kerncentrale stopt vele tientallen dagen per jaar in verband met onderhoud. Weliswaar neemt een kerncentrale weinig plaats in per opgewekte megawatt, maar de opslag van het afval is een probleem. De veiligheid is ook een punt van zorg, want als met kernenergie een ongeluk gebeurt heeft dat enorme gevolgen (NB. In de tekst worden alleen ongelukken met werkende centrales genoemd, maar de op een na grootste kernramp was die in Kyshtym nabij Chelyabinsk (Tsjeljabinsk) in de Oeral, ook wel genoemd Mayak-ramp (1957); daarbij kookten reservoirs met afvalstoffen – nitraten en acetaten van radioactieve stoffen – droog, waarna een chemische explosie volgde en het afval over een groot gebied verspreid werd.) De enige uitweg lijkt een reactor op basis van thorium in gesmolten zout, maar dit is een uiterst corrosieve combinatie. Daarom bestaat die nog steeds niet.
NB. In 2025 werd bekend dat China een werkende experimentele thoriumreactor had, maar een 100 MW versie daarvan wordt pas over tien jaar verwacht.
Trefwoorden: energie, zon, wind, kerncentrale, kernenergie, minister Hermans, Borssele, COVRA, afval, Finland, Tsjernobyl, Fukushima, TerraPower, Bill Gates
Onderwerp: wetenschap – energievoorziening
Een plek voor mislukkingen
Jojanneke Bastiaansen
Skepter 38.3 (2025) p. 16-19
Interview met Sarahanne Field, hoofdredacteur van Journal of Trial and Error, een methodoloog werkzaam aan de Rijksuniversiteit Groningen. Het tijdschrift publiceert uitkomsten van hoogwaardig onderzoek, ongeacht de uitkomst. Het aantal artikelen is tien per jaar. Field denkt dat tijdschriften als Nature en Science het systeem van publish (interessant resultaten) or perish in stand houden, met de replicatiecrisis als gevolg. Het ideaal is Diamond Open Access: geen kosten voor lezer of schrijver. Maar wie gaat dat betalen? Field wil af van machtige uitgeverijen.
Trefwoorden: Field, replicatie, power posing, preregistratie, Nature, Science
Onderwerp: wetenschap – algemeen
Rare Apparaten Museum
Skepter 38.3 (2025) p. 20
Deze keer de BioOscillator (een toverstaf die met een spreuk geactiveerd wordt) en de Benzoliet Octaëder (neutraliseert alle kwalijke velden, van aardstralen tot zenders voor telefonie)
Trefwoorden: bio-oscillator, benzoliet, ziekteverzuim, Reclame Code Commissie
Onderwerp: gezondheid – kwakzalverij
SKEPTER digitaal (Advertentie)
Skepter 38.3 (2025) p. 21
Reclame voor het digitale Skepter-archief.
Trefwoorden: Skepter
Onderwerp: skepsis – publicaties
Demonen, twijfel, en de oorsprong van het placebo
Racha Kirakosian
Skepter 38.3 (2025) p. 22-25
Het gebruik van placebo’s in proeven met geneesmiddelen is een vorm van methodologische voorzichtigheid. We vinden die in het onderzoek van Marthe Brossier in 1599. Zij was een tiener die last had van demonische toevallen. Men concludeerde dat ze niet bezeten was, omdat ze even heftig op een gewijde als op een ongewijde hostie reageerde. Al veel eerder had Jean Gerson (1363-1429) betoogd dat een gewijde en ongewijde hostie er hetzelfde uitzien, dus dat je zorgvuldig moest nagaan of een hostie wel gewijd was. In de achttiende eeuw werd Mesmer onderzocht, door onder meer Benjamin Franklin. Ook dat gebeurde met een placebo-controle.
Trefwoorden: Marthe Bossier, demonen, hostie, Michel Marescot, placebo, Jean Gerson, Malleus Maleficarum, Mesmer, Franklin, Lavoisier,
Onderwerp: wetenschap – algemeen
Skepsis-beurs voor academici
Skepter 38.3 (2025) p. 26
Het onderzoeken waard (kader)
Skepter 38.3 (2025) p. 26
Skepsis stelt onderzoeksbeurzen beschikbaar voor skeptisch onderzoek in een academische setting. het gaat om twee beurzen per jaar van 3000 euro elk. Zes voorbeelden van mogelijke onderwerpen worden gegeven.
Trefwoorden: onderzoek, scepticisme
Onderwerp: skepsis – onderzoek
Het nooitgebeurde verhaal van de placebo-ontdekking
Mike Hall
Skepter 38.3 (2025) p. 27-30
Harry Knowles Beecher schreef 70 jaar geleden ‘The powerful placebo’ waarin hij vijftien placebogecontroleerde proeven beschreef, waarin ook de placebogroep er flink (21%-58%) op vooruitging, waarschijnlijk door het natuurlijk verloop van de ziekte, of doordat de patiënten naast het placebo nog een andere interventie ondergingen of andere vertekeningen, ook echte onderzoeksfouten, inclusief het feit dat de 15 studies niet bepaald toevallig gekozen waren. De verhalen die verteld worden over hoe Beecher op het idee kwam, zijn verzinsels, of gaan terug op een aflevering van M*A*S*H* uit 1978. Na Beechers artikel werd die vooruitgang van tientallen procenten niet gezien als ‘het genezingsresultaat in de placebo-arm van een trial’ maar als een effect van het placebo (met de suggestie dat patiënten die helemaal niets kregen helemaal geen genezing vertoonden, maar die waren er niet in die 15 onderzoeken). Een belangrijke vertekening is regressie naar het gemiddelde: zieken melden zich bij de dokter als hun aandoening een ernstige vorm heeft aangenomen. Als dit een ziekte met ups en downs is, komt er na een ‘down’ vanzelf weer een ‘up’. Placebo’s zijn nuttig bij onderzoek, maar dat wil niet zeggen dat ze in de klinische praktijk thuishoren.
Trefwoorden: Beecher, placebo, morfine, MASH, Gravenstein, Kienle, Kiene
Onderwerp: gezondheid – placebo
Malle fratsen om van je angst af te komen
Richard Engelfriet en Pepijn van Erp
Skepter 38.3 (2025) p. 31-33
Beschrijving van allerlei zelfhulporganisaties die beweren dat ze met angstaanjagende rituelen (pijlbreken, lopen over gloeiende kolen of glas, of plankjes doormidden slaan) mensen van angsten af kunnen helpen. Het gaat om verklaarbare trucs. Met angststoornissen kun je beter terecht bij een psycholoog die daarin is gespecialiseerd. Angst kan trouwens een nuttige emotie zijn als er werkelijk gevaar dreigt.
Trefwoorden: pijlbreken, vuurlopen, Definest, Merel Kindt, spinnenfobie, Mayne Reid Coe jr., Leidenfrost
Onderwerp: gezondheid – psychiatrie
Is de affaire-Stapel een zegen geweest voor de psychologie?
Vittorio Busato
Skepter 38.3 (2025) p. 33-39
In 1996 werd door Elma Verhey aangetoond dat klinisch psycholoog René Diekstra op grote schaal plagiaat had gepleegd in populairwetenschappelijk werk. Drie sociaal psychologen van de UvA constateerden (1999) dat hun collega’s het nog erger haden gevonden als het een sociaal psycholoog was geweest. Een van die drie was Diederik Stapel, die in 2011 ontmaskerd werd als grootschalige fraudeur. Hij had complete onderzoeken uit de duim gezogen. Uiteindelijk werden 58 onderzoeken teruggetrokken. De lakse standaarden in het vak hadden dat mogelijk gemaakt. Medewerkers, promovendi en co-auteurs van Stapel hadden nooit de moeite genomen de door Stapel verzamelde ‘authentieke’ data te bekijken. De questionable research practices (QRP’s) van Stapel zijn wijdverbreid. Die hoeven niet eens opzettelijk bedrog te zijn. Knullige en foute statistiek komt geregeld voor. Het komt ook voor dat auteurs hun oorspronkelijke data – die ze vijf jaar horen te bewaren – niet beschikbaar stellen. Professor Jelte Wicherts vindt dat de kwaliteit van het werk wel is verbeterd. Er is meer preregistratie en transparantie. De roep om replicatie is toegenomen, maar dat ligt niet aan Stapel, eerder aan het precognitie-onderzoek van Bem. Of de verbeteringen in de psychologie door de Stapel-affaire komt, daarover zijn de meningen verdeeld.
Trefwoorden: Diekstra, Stapel, fraude, QRP, questionable research practices, Daniël Lakens, Klaas Sijtsma, Jelte Wichers, preregistratie, open science, replicatie, Bem, precognitie
Onderwerp: wetenschap – fraude
Alledaagse skepsis: Hebben we minder gemeenschapszin dan vroeger?
Richard Engelfriet
Skepter 38.3 (2025) p. 40-41
Vlak voor het huis van de auteur werd een voetganger doodgereden door een snelheidsmaniak. Tientallen burgers, politie, ambulance schoten meteen te hulp. Er is meer individualisme, maar toch gaat het goed met de gemeenschapszin. Pessimisten zien moreel verval in een rechte lijn toenemen, maar de werkelijkheid is anders. Dat tonen onderzoeken aan. In landen met meer autonomie is juist minder moreel verval. De tegenwoordige tijd is behoorlijk beschaafd.
Trefwoorden: gemeenschapszin, Loek Halman, Josette Gevers, European Value Study, Robert Putnam, voetbalgeweld, Veilig Thuis, Spadaro, Yuan, individualisme, autonomie
Onderwerp: maatschappij
Natuurlijk ongepland zwanger
Mariska van Sprundel
Skepter 38.3 (2025) p. 42-48
Influencers op sociale media vertellen veel onzin over anticonceptie: de pil zou allerlei nadelen hebben, en natuurlijke methoden worden opgehemeld. Gebruik van de pil is de afgelopen dertig jaar ongeveer gehalveerd (van 45% in 1995 naar 23% in 2023). Een ‘natuurlijke’ methode die drie methoden (temperatuurmeting, kalender en kwaliteit cervixslijm) combineert zal onbeschermde seks op negen dagen per cyclus verbieden. Die lange duur komt door het feit dat spermacellen tot vijf dagen in de eileider kunnen blijven leven, in combinatie met de onvoorspelbaarheid van het precieze tijdstip van de eisprong. Anticonceptiemethoden functioneren in de praktijk veel minder goed dan in theorie. Dat geldt voor de pil (die kan men vergeten), voor coïtus interruptus (in de praktijk tien tot veertig procent kans om binnen een jaar zwanger te worden) en voor ‘periodieke onthouding’ is die kans 25%. Wanneer bovengenoemde combinatiemethode gebruikt wordt, is het wel iets maar niet veel minder dan die 25%.
Trefwoorden: anticonceptie, condoom, pil, spiraal, influencers, Mike Verest, Rens Kroes, Fajah Lourens, vruchtbare dagen, WHO, menstruatie, Esther Nijhuis, abortus, Inspectie, Rutgers, Renee Finkenflügel, Lotte Gerritsen, Sensiplan, zwangerschap, Ingvil de Haan, Pearl Index, symptothermale methode,
Onderwerp: gezondheid – zwangerschap
Evangelie Einstein
Jan Willem Nienhuys
Skepter 38.3 (2025) p. 49-51
Er is een YouTube-filmpje in omloop gekomen (met veel imitaties) met een zogenaamd geheim interview met Einstein. Hij zou op wetenschappelijke gronden boeddhist geworden zijn. Wat deze nep-Einstein beweert is echter zo onfysisch, dat het daarom alleen al onzin is. Bovendien hield Einstein zijn mening nooit geheim.
Trefwoorden: Einstein, new age, YouTube
Onderwerp: wetenschap – natuurkunde
Eenvoudig is mooi, maar soms ietwat té slordig
Jan Willem Nienhuys
Skepter 38.3 (2025) p. 52-53
Bespreking van Johnjoe McFadden, Leven is eenvoudig: Ockhams scheermes en een nieuwe geschiedenis van de wetenschap en het heelal (2021). Een biografie van Ockham en de essentie van het nominalisme. Het woord paard duidt een bepaalde groep dieren aan, maar voor Aristoteles was de paard-essentie een zelfstandig ding, een universalium, dat was al een verbetering van Plato, die meende dat er een soort hemelse vorm was van een ideaal paard. (NB. Dit staat niet goed in de recensie.) McFadden traceert Ockhams idee ‘hou het eenvoudig’ door de wetenschapsgeschiedenis. Bijna een derde van het boek gaat over Wallace, de medeontdekker van de evolutietheorie. McFadden legt echter de geweldige vereenvoudiging van Copernicus verkeerd uit. Copernicus verving vijf principieel onkenbare parameters door een enkele, namelijk de astronomische eenheid. Hier en daar staan nog andere slordigheden. Toch een goed boek.
Trefwoorden: Ockham, transsubstantiatie, Plato, Aristoteles, Wallace, Copernicus
Onderwerp: geschiedenis – wetenschap
Skepsiscongres 2024
Skepter 38.3 (2025) p. 54
Uitvoerige bespreking van het programma van het komende congres ‘Was vroeger alles beter?’ Met sprekers Quita Muis, Ralph Bodelier, Mirjam Vossen, Margriet van Heijden, Laura Batstra, en een vragenuurtje met Eric-Jan Wagenmakes en Ronald Veldhuizen. En Hidde Boerma en Japke d. Bouma.
Trefwoorden: congres
Onderwerp: skeptici – congres
Ype en Ionica zijn skeptisch
Ype Driessen en Ionica Smeets
Skepter 38.3 (2025) p. 55
Tarot.
Trefwoorden: humor
Onderwerp: humor
