Derde nummer van jaargang 37, verschenen op 24 augustus 2024. Bestel dit nummer los of word meteen abonnee of donateur. Een digitale versie (pdf) is ook direct leverbaar vanuit onze webwinkel.
Beknopte inhoud
- Vooraf – van Pepijn van Erp, vaste redacteur
- Academici worstelen met AI-schrijfhulp door Jean-Paul Keulen
Academici zien AI-programma ChatGPT als ideale schrijfhulp voor wetenschappelijke artikelen. Dat kan best, zij het op een verantwoorde manier. Maar onderzoekers steggelen over waar de grens ligt voor redelijk gebruik. - Overdrijven was een kunst door Jaco Berveling
Met AI zijn in een handomdraai nepfoto’s te creëren. Liegen met foto’s is niet nieuw. In de Verenigde Staten werden al ruim honderd jaar geleden kijkers met Tall-Tale-briefkaarten op het verkeerde been gezet. - AI verzint én bestrijdt beeldfraude in de wetenschap door Anouk Broersma
AI-tools kunnen razendsnel wetenschappelijke artikelen scannen op dubbel gebruikte foto’s, waardoor aanrommelende onderzoekers sneller door de mand vallen. Tegelijkertijd is het kinderspel geworden om unieke, realistische nepafbeeldingen te maken. Gaat AI de wetenschappelijke publicatiewereld een dienst bewijzen of vooral last bezorgen? - Ajuna Soerjadi: ‘AI reproduceert altijd ongelijkheid’ door Agnes Tieben
Interview. De ethische implicaties van AI-systemen en algoritmes blijven een blinde vlek voor grote organisaties en overheden, zegt directeur van Expertisecentrum Data-ethiek Ajuna Soerjadi (23). - ChatGPT als bullshitbron door Enith Vlooswijk
Hoewel ChatGPT en vergelijkbare AI-tools een broertje dood hebben aan de waarheid, gebruiken steeds meer mensen ze als handige vraagbaak. Daardoor dreigt misinformatie binnen te dringen bij bedrijven, overheidsinstanties en scholen. - Het is maar een (bord)spelletje door Pepijn van Erp
Het idee dat kunstmatige intelligentie beter presteert dan mensen, is bijna nergens zo tastbaar als in de wereld van bordspellen, zoals schaken en go. Van de één op de andere dag maakte AI de stap van amateurspeler naar grootmeester. Wat zit daar nu écht achter? - Bionisch lezen door Hans van Maanen
Als de eerste paar letters van de woorden in een tekst vetgedrukt zijn, zouden mensen die tekst beter en sneller kunnen lezen. - Geest boven materie door Eric-Jan Wagenmakers
In recent onderzoek beweren drie Duitse wetenschappers sterk bewijs te hebben gevonden voor hoe iemands geest invloed zou hebben op materie, oftewel telekinese. Opvallend: het experiment is wel degelijk goed opgezet. Wat is hier aan de hand? - Maffia in de vertaalpolder door Sophie Jitta
Populaire boeken over de Italiaanse maffia wemelen van de fouten, ontdekte docent Italiaans en vertaalster Sophie Jitta. - Vertaalperikelen uit de natuurkunde door Jan Willem Nienhuys
- Terug naar je eigen natuur door Adriaan ter Braack
Alles wat mensen in de oertijd deden, was gezonder dan hoe we nu leven. Met dat argument proberen influencers kruidenmiddeltjes te verkopen die beter zouden zijn dan wat artsen voorschrijven. Het is allemaal onzin en bovendien geflierefluit, schrijft Adriaan ter Braack in zijn boek Eigen onderzoek eerst. Een ingekort hoofdstuk uit dat boek. - Met een natuurwetenschappelijk kanon op een creationistische mug schieten door Pepijn van Erp
Boekbespreking van De kangoeroes van de Ararat - Roerige tijden op het Europees skeptisch congres door Pepijn van Erp
Om de twee jaar houdt de Europese koepel van skeptische organisaties (ECSO) een congres. - Podcast – nabrander oorsprong coronavirus
- Correspondentie – De (on)zin achter apparaten in de fysiotherapiepraktijk
- SKEPSISCONGRES 2024
- Ype & Ionica zijn skeptisch
Samenvattingen
Vooraf
Pepijn van Erp
Skepter 37.3 (2024) p. 3
Redacteur Van Erp leidt deze special over AI in. Hij heeft alvast gevraagd aan ChatGPT wat de lezersreacties waren. ChatGPT produceerde een aantal lovende citaten van lezers.
Trefwoorden: AI, ChatGPT, Skepter
Onderwerp: skepsis – publicaties
Academici worstelen met AI-schrijfhulp
Jean-Paul Keulen
Skepter 37.3 (2024) p. 6-11
Chatbots zoals ChatGPT en Gemini worden vaak gebruikt als schrijfhulp voor wetenschappelijke artikelen. Dit is te merken aan het woordgebruik, zo zijn deze bots dol op het woord delve. Ze produceren vloeiende volzinnen, die evenwel vaak onzin zijn. Dat heet ‘hallucineren’. Iris van Rooij, professor aan de Radboud Universiteit, noemt ze geautomatiseerde plagiaatmachines, want het kan makkelijk gebeuren dat zo’n bot zinnen van een ander letterlijk reproduceert. De ‘grote taalmodellen’ waarop de bots zich baseren zitten bovendien vol met vooroordelen, bijvoorbeeld over wat vrouwen wel of niet kunnen of doen. Je kunt natuurlijk ook ChatGPT als een veredelde spellingscorrector gebruiken.
Een ander punt is dat ChatGPT veel elektrische energie, dus uitstoot van kooldioxide vraagt. Deze problemen zouden misschien met regelgeving kunnen worden aangepakt (net als medicijnproductie), maar hoe, dat is nog onduidelijk.
Trefwoorden: AI, ChatGPT, Gemini, Iris van Rooij, Mark Dingemans, Frank van Harmelen, Max van Duijn, plagiaat,
Onderwerp: wetenschap – computers en AI
Overdrijven was een kunst
Jaco Berveling
Skepter 37. (2024) p. 12-16
Met AI zijn makkelijk nepplaatjes te maken (zie Skepter 36.1). Veel mensen (bij proeven blijkt: minder dan de helft) tuinen erin. In het begin van de 20ste eeuw waren prentbriefkaarten met daarop overdreven grote landbouwproducten of dieren populair. Ook reuzensprinkhanen kwamen voor; die werden nog geloofd ook. Het waren varianten van een traditie van sterke verhalen vertellen. De makers van die briefkaarten waren creatief en hadden gevoel voor compositie en detail. Dat kun je van de moderne AI-gebruiker niet zeggen.
Trefwoorden: Santorini, Tall-Tale, briefkaarten, William H. Martin, Frank Conard, reuzensprinkhaan, Edward Mitchell, A.L. Butts, Victor Schetinger, Midjourney
Onderwerp: misvattingen
AI verzint én bestrijdt beeldfraude in de wetenschap
Anouk Broersma
Skepter 37.3 (2024) p. 17-19
Talloze onderzoekers van het Dana Farber Kanker Instituut (DFCI) bleken foute plaatjes in hun artikelen te hebben staan, zo ontdekte Sholto David. David had AI-middelen gebruikt om dit te ontdekken. Hij gebruikte ImageTwin. Een ander programma dat ongeveer hetzelfde doet (maar iets preciezer en trager), heet Proofik. Elisabeth Bik gebruikt ook ImageTwin. Artikelen van paper mills wemelen van dit soort plagiaat. Ze verwacht dat haar werk lastiger wordt als de fraudeurs zelf AI-gegenereerde plaatjes gaan gebruiken. Redactietijdschriften gaan ook Proofik of iets dergelijks gebruiken. Dat kan ertoe leiden dat auteurs de kans krijgen hun werk over te doen, in plaats van dat er goed gekeken wordt wat er mis is met de auteur.
Trefwoorden: fraude, AI Dana Farber, Sholto David, Image-Twin, Proofik, Elisabeth Bik, paper mill
Onderwerp: wetenschap – computers en AI
Ajuna Soerjadi: ‘AI reproduceert altijd ongelijkheid
Interview met filosofe Ajuna Soerjadi (23), oprichtster van het Expertisecentrum Data-ethiek. Een fundamenteel probleem is dat AI ongelijkheid reproduceert. Bijvoorbeeld, systemen voor gezichtsherkenning werken het best bij witte mannen [want daarop zijn de systemen getraind]. Dat kan allerlei ongewenste gevolgen hebben. [De toeslagenaffaire werd mede veroorzaakt door discriminerende algoritmen.] Ook de grote hoeveelheid energie die nodig is voor AI is een punt van zorg. Iets anders is: waar wil je die AI voor gebruiken? Om fraudeurs op te sporen of mensen die hulp nodig hebben?
Trefwoorden: AI, ongelijkheid, ethiek, criminaliteit, Prokid Plus, politie, fraude, klimaat, gezichtsherkenning
Onderwerp: wetenschap – computers en AI
ChatGPT als bullshitbron
Enith Vlooswijk
Skepter 37.3 (2024) p. 24-28
ChatGPT en verwanten produceren geregeld onzin. Dat komt doordat ze de antwoorden nooit vergelijken met de waarheid. Deze chatbots kijken alleen naar welke woordcombinaties vaak voorkomen. Bij de training van zulke bots worden grote aantallen mensen gebruikt die bepaalde woordcombinaties als onwenselijk kenmerken, met als gevolg dat op vragen in het Russisch over Poetin geen antwoord komt! EU-regels proberen aanbieders van AI-systemen tot transparantie te dwingen, maar niemand weet hoe dat moet. ChatGPT wordt op grote schaal gebruikt. Speciaal studenten zijn er dol op, en die moeten natuurlijk veel mediawijsheid opdoen. Altijd doorvragen naar de bron.
Trefwoorden: ChatGPT, AI Overview, Gemini, Bard, Bing Chat, Antal van den Bosch, BERT-systeem, Eugène Loos, Yandex, Bo Hijstek, Rathenau Instituut, Bram Enning, NPuls,
Onderwerp: wetenschap – computers en AI
Het is maar een (bord)spelletje
Pepijn van Erp
Skepter 37.3 (2024) p. 29-31
In 1997 versloeg een computer (Deep Blue) grootmeester Kasparov met schaken, en inmiddels kan geen mens meer tegen de computer op. In 2016 won het programma AlphaGo een go-wedstrijd van vijf spellen van een go-grootmeester. Een jaar later versloeg AlphaZero de ‘gewone’ schaakcomputer. Zulke programma’s doorzoeken de spelboom tot een bepaalde diepte en evalueren dan de bereikte standen. Zo deed Turing het al in 1948. Maar AlphaGo en AlphaZero gebruikten zelflerende algoritmes en neurale netwerken. AlphaZero speelde 44 miljoen partijen tegen zichzelf.
Trefwoorden: go, schaak, AlphaGo, Lee Sedol, Kasparov, Deep Blue, Turing, Turochamp, Michael Redmond, DeepMind
Onderwerp: wetenschap – computers en AI
Bionisch lezen
Hans van Maanen
Skepter 37.3 (2024) p. 32-33
De Zwitser Renato Casutt bedacht in 2009 dat lezen misschien gemakkelijker wordt als de eerste circa 30 procent van elk woord vetgedrukt is. Dat noemde hij bionisch. Daardoor zouden de ogen zich namelijk net iets makkelijker op het optimale punt in een woord fixeren. Neuropsycholoog Joshua Snell deed een proefje. 32 proefpersonen lazen honderd al dan niet bionische tekstjes van 45 woorden. Er was geen aantoonbaar verschil in snelheid of tekstbegrip.
Trefwoorden: Casutt, bionisch lezen, Joshua Snell
Onderwerp: psychologie – algemeen
Geest boven materie
Eric-Jan Wagenmakers
Skepter 37.3 (2024) p. 34-37
Drie Duitse onderzoekers gingen na of mensen in staat zijn een kwantumfysische randomgenerator te beïnvloeden. In plaats van (aantallen) nullen of enen kregen ze al dan niet emotioneel geladen zinnen te zien. De onderzoekers hadden de online geworven 2403 proefpersonen in drie groepen verdeeld op grond van ingevulde vragenlijsten: obsessief-compulsief, afhankelijk en vermijdend; bij elke groep was de aard van de emotionele zinnetjes op de groep afgesteld. Elke deelnemer kreeg 30 zinnen te zien. De ‘afhankelijke’ groep scoorde statistisch significant (ze kregen gemiddeld 15,1 in plaats van 15 ‘afhankelijke’ zinnen te zien). Onder de ‘alternatieve hypothese’ was het gevonden resultaat tien maal zo waarschijnlijk als onder de nulhypothese. Er was geen sterker effect bij sterker emotionele zinnen – een veeg teken. Dus een miniem doch keurig onderzocht effect. Toen de onderzoekers dit probeerden te reproduceren, kwam er niets meer uit.
Trefwoorden: Marissa-Julia Jakob, micro-psychokinese, telekinese, Bayes factor
Onderwerp: parapsychologie
Maffia in de vertaalpolder
Sophie Josephus Jitta
Skepter 37.3 (2024) p. 38-40
In boeken over de maffia die uit het Italiaans vertaald zijn, maken de vertalers nogal wat fouten, speciaal waar het specialistische juridische termen betreft, maar ook andere. Zo werd zolle (aardkluiten) vertaald met de geofysische term aardplaten.
Trefwoorden: vertalen
Onderwerp: misvattingen
Vertaalperikelen uit de natuurkunde
Jan Willem Nienhuys
Skepter 37.3 (2024) p. 41
Auteur heeft als vertaler gemerkt dat auteurs van populairwetenschappelijk werk er ook vaak een potje van maken. Je moet niet opkijken van een paar honderd fouten in één boek. Als de vertaler dan ook nog niks van het onderwerp weet, worden het er nog meer.
Trefwoorden: vertalen, Krauss, Fermat
Onderwerp: misvattingen
Terug naar je eigen natuur
Adriaan ter Braack
Skepter 37.3 (2024) p. 42-47
Een ingekorte versie van een hoofdstuk uit Eigen onderzoek eerst: de pseudowetenschappelijke methode (2024). Veel van het verzet tegen zonnebrandcrème, vaccinatie, fluoride en allerlei medicijnen gaat terug op de drogreden dat de natuur goed is. Dierlijke, plantaardige en minerale giffen alsmede alle ziekteverwekkers van virussen tot wormen zijn ook puur natuur, en het stuifmeel dat hooikoorts veroorzaakt ook. En wie dweept met ‘lichaamseigen’: dat is poep ook. De pseudo’s adviseren bij ziekte om met blote voeten te lopen of veel supplementen uit een potje te nuttigen. Of ingestraald water. Anuszonnen helpt ook. Dat laatste is wel het belachelijkst. Kankerpatiënten die op de alternatieve toer gaan (veel verder gezonde hoogopgeleide vrouwen) hebben tweeënhalf maal zoveel kans om binnen vijf jaar te overlijden als lotgenoten die op ‘regulier’ vertrouwen. De auteur trekt van leer tegen oerdieetgoeroe Richard de Leth.
Trefwoorden: natuur, kanker, Richard de Leth
Onderwerp: pseudowetenschap
Met een natuurwetenschappelijk kanon op een creationistische mug schieten
Pepijn van Erp
Skepter 37.3 (2024) p. 48-49
Bespreking van Raoul Langejans, De kangoeroes van de Arafat: Een natuurwetenschappelijke kijk op het Bijbelse verhaal van de zondvloed (2024). De auteur vertelt met kennelijk plezier over alle onzin die van biologisch gezichtspunt in het zondvloedverhaal staat. Met ook voor skeptici nog interessante aspecten. Een van de oplossingen van creationisten is dat na de zondvloed een bliksemsnelle evolutie plaatsvond, zodat voor alle katachtigen maar één oerexemplaar hoefde meegenomen te worden. Maar ook alle parasieten (bijvoorbeeld ingewandswormen) gingen mee. Langejans noemt de regenboog (Gen. 9:13) niet, die voor de zondvloed kennelijk niet bestond. De titel van het boek slaat op het kangoeroepaartje dat helemaal van de Ararat naar Australië moest hupsen.
Trefwoorden: creationisme, zondvloed, regenboog, baramin, Brandolini,
Onderwerp: religie – creationisme
Roerige tijden op het Europees skeptisch congres
Pepijn van Erp
Skepter 37.3 (2024) p. 50-51
Verslag van het tweejaarlijkse ECSO-congres in Lyon van 31 mei tot 2 juni. Op vrijdag 31 mei werd met een tamelijk kritiekloos pro-kernenergieblok begonnen. Verdere onderwerpen: AI, dataverzameling door techbedrijven, kwakzalverij, en biologie en ideologie. Spreker Chris French was door de corona geveld. Tevens bespreking van controverses over ‘woke’ onder skeptici.
Trefwoorden: congres
Onderwerp: skeptici – congres
Nabrander oorsprong coronavirus: Maarten Keulemans in debat met Stan van Pelt
Skepter 37.3 (2024) p. 52
In de podcast was uitzending nummer 10 gewijd aan de oorsprong van het coronavirus, zie ook vorige Skepter en in uitzending 12 werd hier op teruggekomen.
Trefwoorden: publicaties, corona
Onderwerp: skepsis – publicaties
De (on)zin achter apparaten in de fysiotherapiepraktijk (Brieven.)
Gerard Koel en Alfons den Broeder
Skepter 37.3 (2024) p. 53
Koel is onaangenaam getroffen door de opmerkingen van Den Broeder, speciaal over de shockwavetherapie. Den Broeder antwoordt. Hij houdt vol dat het effectiviteitsonderzoek belabberd is.
Trefwoorden: fysiotherapie, apparaten
Onderwerp: gezondheid – fysiotherapie
Skepsis-congres 2024
Skepter 37.3 (2024) p. 54
Aankondiging van het Skepsiscongres op 9 november in Amersfoort, en kennismaking met de sprekers, onder wie Ajuna Soerdad. NB. Die bleek op 9 november verhinderd te zijn. Het thema is AI.
Trefwoorden: congres
Onderwerp: skeptici – congres
Ype en Ionica zijn skeptisch
Ype Driessen en Ionica Smeets
Skepter 37.3 (2024) p. 55
Tekenen van de doden.
Trefwoorden: humor
Onderwerp: humor
