Derde nummer van jaargang 36, verschenen 28 augustus 2023.
Bestel dit nummer los of word meteen abonnee of donateur. Een digitale versie (pdf) is ook direct leverbaar vanuit onze webwinkel.
Beknopte inhoud
- Geloof in het bovennatuurlijke daalt fors door Suzanne Hoogeveen, Michiel van Elk en Eric-Jan Wagenmakers
Het geloof in paranormale verschijnselen is onder Nederlanders de afgelopen dertig jaar gehalveerd. Wel denkt nog steeds ruim de helft van de Nederlanders dat bovennatuurlijke verschijnselen bestaan, waarbij vooral spoken, geesten, buitenaardse wezens en engelen in opkomst lijken. Ruim tien procent van de bevolking moet er in het geheel niets van hebben, zo blijkt uit onderzoek in opdracht van de Stichting Skepsis.
Dit artikel is al gratis beschikbaar! - ‘Luister toch naar sceptici’ door Pepijn van Erp
Het Sociaal en Cultureel Planbureau bracht eind juni het rapport Sceptische visies in het coronadebat uit, waarin het overheid en media een stevige tik op de vingers geeft: die hebben te weinig geluisterd naar coronasceptische geluiden in de maatschappij, en zo het vertrouwen in het beleid geschaad. Skepsis is zeker op zijn plaats. - Hack je eigen metabolisme door Ronald Veldhuizen
Even zelf je stofwisseling meten en daarna het juiste dieet voor de dag kiezen. Met een nieuw apparaat, de Lumen, zou dat volgens enkele nieuwe wetenschappelijke studies een fluitje van een cent zijn. Niet alle stofwisselingsexperts zijn overtuigd. - SKEPSISCONGRES – aankondiging
- ‘Zedenverwildering’ is zinsbegoocheling door Hans van Maanen
- Suïcideplannen in de scanner door Ronald Veldhuizen
Gedachten over zelfdoding tijdig onderkennen met een hersenscan en kunstmatige intelligentie: zes jaar geleden beweerden onderzoekers dat het kon. Enthousiast vervolgonderzoek probeert hetzelfde te bewerkstelligen, maar afgelopen mei is de oorspronkelijke studie ingetrokken. - Het Mozart-effect door Enith Vlooswijk
Een bekend verhaal wil dat epilepsiepatiënten baat kunnen hebben bij het luisteren naar een pianosonate van Mozart. Een Oostenrijks meta-onderzoek haalt bestaande studies onderuit, maar zal niet voorkomen dat de claim blijft rondzingen. - Buitenaardsen nemen Amerikaans Congres over door Henk Schutten
De Amerikaanse overheid, zo gaan al vele jaren de geruchten, sleutelt in het diepste geheim aan talloze neergestorte vliegende schotels. Het Amerikaanse Congres lijkt ze ineens weer serieus te nemen. - Pleidooi voor redelijk denken door Pieter Drenth
De Duitse psycholoog Gerd Gigerenzer raadt ons aan meer te vertrouwen op onze intuïtie. Hij heeft de tijdgeest mee. Toch is het een onbetrouwbaar advies — vertrouwt hij te veel op zijn intuïtie? - Een schat aan informatie voor de beginnende skepticus door Jan Willem Nienhuys
Boekbespreking van: Mind, make-believe and medicine: exploring the divide between science and wishful thinking van Richard Rasker. - Ype en Ionica zijn skeptisch
Samenvattingen
Geloof in het bovennatuurlijke daalt fors
Suzanne Hoogeveen, Michiel van Elk, Eric-Jan Wagenmakers
Skepter 36.3 (2023) p. 4-13
NB. In bovenstaande wordt gelinkt naar een samenvatting, aldaar kan men doorlinken naar het volledige artikel.
Een onderzoek naar paranormaal geloof in Nederland, uitgevoerd door de Nederlandse Stichting voor Statistiek (NSS) werd in 1985 uitgevoerd. Het hoogste scoorden toen grafologie, genezing door handoplegging en aardstralen met respectievelijk 42%, 41%, 41% gelovigen, dus personen die de realiteit hiervan waarschijnlijk of zeker waar achtten. In opdracht van Stichting Skepsis is dit onderzoek herhaald. Die percentages gingen toen naar 14,8%, 17,5%, 15,9%. Onder Skepterlezers inclusief huisgenoten waren deze getallen: 1,8%, 3,5% en 2,1%. Het getal voor handoplegging was tegelijk de hoogste van de 28 scores van de skeptici. Astrologie ging van 13% naar 7% (Skepter 0,8%). Een paar types geloof namen wel toe, met name geloof in spoken (van 7% naar 16,3%) en contact met buitenaardsen (van 4% naar 8,5%). Naar enkele nieuwere geloven (bijvoorbeeld engelen, amuletten) werd in 2023 ook gevraagd, maar het geloof daarin bleef steken op 9% tot 17%. Al met al een forse afname van ‘klassiek’ bijgeloof. Geloof in kabouters en elfen ging van 1% naar 1,7%. Of dat een werkelijke toename is, of alleen maar aangeeft dat er meer grappenmakers tussen de respondenten zitten is niet na te gaan (het aantal daarvan wordt op 2,5% geschat).
Onder Skepter-lezers (en huisgenoten) was het aantal ‘harde’ skeptici, dus degenen die ‘zeker niet’ of ‘waarschijnlijk niet’ hadden geantwoord op alle vragen of een of ander fenomeen bestond, gelijk aan 65,4%. Bij de totale Nederlandse bevolking was dat 18,6%.
In 1985 concludeerden de onderzoekers dat paranormaal geloof het sterkst was bij hoogopgeleide stedelijke jongeren. Dat was nu niet het geval. Wel was dit geloof in 2023 het sterkst bij de leeftijdsgroep die in 1985 als ‘jongere’ werd gerekend. Vergeleken met de VS zijn de Nederlanders behoorlijk ongelovig. Modern bijgeloof lijkt een mengsel van spirituele opvattingen (over energetische verbondenheid) en samenzweringsgeloof, zogeheten conspirituality.
Trefwoorden: Turing, Newton, Curie, paranormaal geloof, bijgeloof, Kieskompas, NSS
Onderwerp: paranormale – algemeen
‘Luister toch naar sceptici’
Pepijn van Erp
Skepter 36.3 (2023) p. 14-17
Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) verzamelde ‘sceptische’ visies in het coronadebat. Of die visies ook ergens op sloegen werd niet onderzocht. De scepsis hangt samen met zowel algemeen wantrouwen en ontevredenheid jegens de democratie enerzijds, en anderzijds – niet heel erg verrassend – de wijze waarop mensen personlijk getroffen zijn door de crisis. De methode van gegevensverzamelen lijkt dubieus. Het levert voornamelijk wappiegeluid op.
Trefwoorden: SCP, Joep Schaper, Emillie de Keulenaar, Marc Tuters, Bill Gates, WHO, corona, fuckzens,vaccinscepsis, Raatgever, Jaap van Dissel, Great Reset
Onderwerp: complotten – corona
Hack je eigen metabolisme
Ronald Veldhuizen
Skepter 36.3 (2023) p. 18-21
De Lumen is een apparaatje dat binnen een halve minuut de hoeveelheid kooldioxide in uitgeademde lucht opmeet, en dit ene getal zou dan na geruime tijd rekenen precies vertellen hoe het met vetverbranding en koolhydraatverbranding zit en daar dan gedetailleerde afslankadviezen uit destilleren evenals dieetadviezen voor diabetici type 2. In een serieus lab duurt zo’n meting wel een half uur. Deskundigen lijkt het overdreven. Een onderzoek pakte weliswaar gunstig uit, maar er was geen controlegroep.
NB. Vetverbranding levert theoretisch ca. 15% meer energie op per geproduceerde eenheid kooldioxide, maar er wordt meer zuurstof verbruikt bij vetverbranding. Dus nauwkeurige meting van in- en uitgeademde zuurstof en kooldioxide kan inderdaad vertellen hoeveel vet er op dat ogenblik wordt verbrand – aangenomen dat er geen eiwitten worden opgestookt.
Trefwoorden: Lumen, Meral en Michal Mor, Chris Fromme, metabolisme, kooldioxide, Maarten Soeters, Gijs Goossens. Metaflow
Onderwerp: gezondheid – diëten
Skepsiscongres
‘De kunst van het overtuigen’
Skepter 36.3 (2023) p. 22
Aankondiging van het Skepsiscongres op 11 november in Amersfoort. Aan het eind van het programma staat een ‘Lagerhuisdebat’ onder leiding van Gijs Weenink.
Trefwoorden: congres
Onderwerp: skeptici – congres
‘Zedenverwildering’ is zinsbegoocheling
Hans van Maanen
Skepter 36.3 (2023) p. 23-25
De opvatting dat er een algemeen moraal verval gaande is, lijkt van alle tijden te zijn, en bovendien wordt dit op ruime schaal geloofd. In de VS denkt 80 percent van de mensen er zo over. Speciaal conservatieven denken dit. Maar er klopt niets van. Mastroianni en Gilbert zochten van alles over deze ‘illusie van moreel verval’ uit. Wat veroorzaakt deze illusie? Nieuwsmedia vertellen veel negatieve dingen, en men is geneigd negatieve dingen uit het verleden te vergeten. Trouwens, men is minder negatief over eigen buurt of familie. Het is natuurlijk onzin dat de moraal al tweeduizend jaar lang van generatie op generatie naar de filistijnen gaat,
NB. Ovidius dichtte (ca. jaar 8) al dat in het eerste, gouden tijdperk iedereen spontaan fatsoenlijk was en wetten overbodig, en 500 jaar eerder had Confucius ook al zoiets gezegd.
Trefwoorden: Gijsbert van Hall, Socrates, Mastroianni, Daniel Gilbert
Onderwerp: geschiedenis
Suïcideplannen in de scanner
Ronald Veldhuizen
Skepter 36.3 (2023) p. 26-29
In het jaar 2017 verscheen een publicatie die beweerde dat aan een mri-scan van het brein te zien was wie zelfdoding overwoog en wie niet. Dit op basis van 17 zogenaamd suïcidale personen en een even grote controlegroep en de reacties van betrokkenen op woorden als ‘dood’. In mei 2023 werd de studie teruggetrokken. Men had een AI-programma getraind op de beschikbare gegevens en vervolgens losgelaten op dezelfde gegevens en toen 91 procent correct gescoord. Ervaren psychiaters kunnen geen suïcide(poging) voorspellen. De motieven voor suïcide zijn te verschillend en wat mensen zeggen klopt maar al te vaak niet met wat ze doen. Overigens is iets dergelijks (‘achteraf voorspellen’) ook redelijk gelukt met de 916 zelfdodingen onder 299050 Amerikaanse veteranen die ooit in een psychiatrisch ziekenhuis waren opgenomen geweest. De studie-periode stopte in 2012, het artikel verscheen in 2023.
NB 1. Dit wekt het vermoeden dat men ofwel tien jaar geeft zitten puzzelen met de data, ofwel tien jaar heeft geleurd met het artikel om het gepubliceerd te krijgen.
NB 2. Van 2009 dateert al een succesvolle poging om aan de fmri-scans van een dode zalm af te lezen hoe het dier reageerde op plaatjes van mensen in een emotionele situatie. Craig Bennett ontving er in 2012 de IgNobelprijs voor.
NB 3. Met voldoende variabelen kun je, door ze handig te combineren, kleine datasets van elkaar onderscheiden; uiteraard heb je meer variabelen nodig naarmate het aantal van elkaar tre onderscheiden individuen groter is.
Trefwoorden: Marcel Just, zelfdoding, suïcide, hersenen, kunstmatige intelligentie, Damiaan Denys, Edwin van Dellen, Simon Eykhoff, Verstynen, Kording, Ronald Kessler
Onderwerp: gezondheid – psychiatrie
Het Mozart-effect
Enith Vlooswijk
Skepter 36.3 (2023) p. 30-32
Mozarts sonate voor twee piano’s (KV488) zou heilzaam zijn voor epilepsie. Dat zou het resultaat zijn van vergelijking (1998) van EEG’s van 29 patiënten met en zonder KV488. Recent zijn desbetreffende vervolgstudies nog eens methodologisch op de pijnbank gelegd, maar toen bleef er niets van over. Er is niets van te zeggen. Een effect van muziek op epilepsie is niet geheel ondenkbaar, maar zo het al bestaat is het te klein om met de studies in kwestie aan te tonen. Dat het effect blijft bestaan als de muziek is afgelopen, is onaannemelijk. Of iemand rustig wordt van muziek is ook heel individueel.
Trefwoorden: Mozart, epilepsie, Sandra Oberleiter, Jakob Pietschnig, Wagenmakers, Marc Hendriks
Onderwerp: randwetenschap – algemeen
Buitenaardsen nemen Amerikaans Congres over
Henk Schutten
Skepter 36.3 (2023) p. 33-36
Vooraanstaande Amerikaanse politici (onder wie Chuck Schumer en Marco Rubio) willen dat het publiek gedoseerd de waarheid over ufo’s te horen krijgt. Reden is de serie onthullingen van ene David Grusch, die beweerde dat de Amerikaanse overheid al heel lang bezig is neergestorte ruimteschepen en hun inzittenden te onderzoeken. Hij heeft zijn informatie echter slechts van horen zeggen en volgens astrofysicus Adam Frank zelfs uit de vierde hand of zo.
Trefwoorden: ufo’s, Schumer, Rubio, Gillibrand, Leslie Kean, Ralph Blumenthal, AARO, David Grusch, UAP Taskforce, Mussolini ufo, David Fravor, Ryan Graves, Boeing, Adam Frank, Ocasio-Cortez
Onderwerp: ufo’s – algemeen
Agenda
Skepter 36.3 (2023) p. 36
Een bijeenkomst in Manchester, het jaarsymposium van de VtdK, het Skepsiscongres en het ECSO-congres in mei 2024 in Lyon worden aangekondigd.
Trefwoorden: skepsis, congres
Onderwerp: skeptici – congres
Pleidooi voor redelijk denken
Pieter Drenth
Skepter 36.3 (2023) p. 37-40
Wapens tegen ruis en bias (kader)
Skepter 36.3 (2023) p. 40
Gerd Gigerenzer schreef De kracht van je intuïtie: de intelligentie van het onbewuste (2007). Een herziene versie werd in 2023 gepubliceerd. Een van Gigerenzers argumenten is dat CEO’s van grote bedrijven hun beslissingen vaak op intuïtie baseren. Maar hij vertelt er niet bij hoe vaak die beslissingen desastreus uitpakken. Dat is behoorlijk vaak, en dat had hij kunnen nalezen in Hard facts, dangerous half truths and total nonsense (2006) door Jeffrey Pfeffer en Rob Sutten. Intuïtie is ‘systeem 1’-denken, in de terminologie van Tversky en Kahneman. Diverse auteurs (Kahneman, Pinker, Dawes) hebben omstandig uitgelegd dat ‘systeem 2’-denken (=rustig nadenken) beter is. Intuïtie kan goed werken in combinatie met grote kennis en ervaring, maar de valkuilen voor intuïtie zijn bijvoorbeeld de beschikbaarheidsfout (het belang overschatten van wat je net gezien hebt), volgzaamheid (een groep of autoriteit imiteren), en allerhande logische en statistische fouten. De fouten die je met intuïtie maakt, kunnen worden onderverdeeld in twee soorten: bias (waarbij de fouten allemaal één kant uitgaan) en ruis (allerlei kanten). Ruis kan inhouden dat één persoon verschillend oordeelt op verschillende tijdstippen, of dat binnen één organisatie niet consistent gewerkt wordt. Je kunt wat tegen ruis en bias doen.
Trefwoorden: denkfouten, Gigerenzer, intuïtie, Tversky, Kahneman, ruis, bias
Onderwerp: psychologie – denkfouten
Een schat aan informatie voor de beginnende skepticus
Jan Willem Nienhuys
Skepter 36.3 (2023) p. 41-42
Bespreking van Richard Rasker, Mind, make-believe and medicine: exploring the divide between science and wishful thinking (2023). Dit prettig leesbare boek gaat niet alleen over geneeskunde, maar ook over voedsel, en tussendoor ook over wetenschap in het algemeen, complotdenken enzovoorts. Een heel hoofdstuk is gereserveerd voor homeopathie. Recensent merkt op dat nog rond 1910 homeopathie even goed was (gemeten naar overlevingskansen in ziekenhuis) als reguliere geneeskunde. Wat betreft voedsel: de reden dat er soms vitamine C aan sinaasappelsap wordt toegevoegd is niet dat die verloren gaat bij het maken van concentraat.
Trefwoorden: wetenschap, voedsel, E-nummers, homeopathie, kina-proef, Hahnemann, vitamine C
Onderwerp: gezondheid – alternatieve geneeswijzen
Ype en Ionica zijn skeptisch
Ype Driessen en Ionica Smeets
Skepter 36.3 (2023) p. 43
Clichés
Trefwoorden: humor
Onderwerp: humor
