Eerste nummer van jaargang 38, verschenen op 28 februari 2025. Bestel dit nummer los of word meteen abonnee of donateur. Een digitale versie (pdf) is ook direct leverbaar vanuit onze webwinkel.
Beknopte inhoud
- Vooraf door hoofdredacteur Ronald Veldhuizen
- Een discutabele opstelling door Richard Engelfriet
Erkende psychologen gebruiken een dubieuze praktijk om ruzies bespreekbaar te maken met patiënten: ze nodigen vreemdelingen uit om bijvoorbeeld familieleden te spelen. - De sauna: gezond gebakken lucht door Erna van Balen
Regelmatig saunabezoek zou goed zijn voor je immuunsysteem en je hart. Dat beweren althans BN’ers, tijdschriften, saunabedrijven en zelfs een zorgverzekeraar. De wetenschap erachter is daadwerkelijk te vinden, maar veel daarvan bevat een hoop gebakken lucht. - Immuun voor nepnieuws door Enith Vlooswijk
Expres een dosis nepnieuws, en daarop een snelle injectie met corrigerende informatie. Zo’n ‘inenting’ zou mensen minder vatbaar maken voor desinformatie, aldus de voorstanders van de prebunk. - De rechtopzit-mythe door Jean-Paul Keulen
Dat een rechtop zitten de beste houding is om rugpijn te voorkomen, is gebaseerd op flinterdun bewijs, stelt wetenschapshistoricus Beth Linker. - Aangesmeerd door Anouk Broersma
De een heeft altijd een perzikzacht huidje, bij de ander ziet deze eruit als verdroogd rubber. En waarom ontstaan ouderdomsrimpels bij sommigen zo jaloersmakend laat? ‘Goede genen’, hoor je weleens. Sommige cosmeticabedrijven springen daar handig op in en bieden DNA-analyses aan.
Engel
- Van traumatherapie tot wondermiddel door Suzanne Weusten
EMDR is de afgelopen jaren enorm populair geworden. Hoewel de traumatherapie alleen bewezen effectief is voor mensen met een trauma, krijgen inmiddels ook patiënten met andere stoornissen en klachten de behandeling aangeboden. - EMDR bij honden door Suzanne Weusten
EMDR heeft ook de dierenwereld bereikt. Goed bedoeld, maar het kan ook averechts werken. - Tirannieke bewakers door Olaf Simonse
Op het Stanford Prison Experiment, opgezet door de psycholoog Philip Zimbardo, is altijd kritiek geweest, variërend van methodologische tekortkomingen tot ethische bezwaren. Een recent onderzoek ondermijnt zelfs definitief de hoofdconclusie. Toch biedt het experiment nog altijd belangrijke inzichten. - Diagnose uit een wiebelstaafje door Anouk Broersma
De ‘biotensor’ is een therapeutisch alleskunner, als je de zweverige krochten van Instagram mag geloven. Het lijkt vooral een typisch Nederlandse trend. - Alledaagse skepsis: complexiteit door Richard Engelfriet
Zou ons leven echt steeds complexer worden? - Medical medium: een papieren koortsdroom door Adriaan ter Braack
Mega-influencer Medical Medium, beroemd dankzij actrice Gwyneth Paltrow, doet gezondheids- beweringen in de buitencategorie. - Schade door alternatieve genezer? door Edzard Ernst
Van zogenaamd alternatieve behandelwijzen wordt wel gezegd dat ze betrekkelijk onschuldig zijn. Maar dertig jaar onderzoek heeft duidelijk gemaakt dat ze wel degelijk schade aanrichten, en dat gebeurt op zes verschillende manieren. - Skeptisch gereedschap voor de jonge lezer door Jean-Paul Keulen
Boekbespreking van Op zoek naar de waarheid. - Skepsis-congres 2025: Was vroeger alles beter?
Vooraankondiging van het congres op 1 november 2025. - Luisteraarsvragen in de Skepsis-podcast
- Ype & Ionica zijn skeptisch
Samenvattingen
Vooraf
Ronald Veldhuizen
Skepter 38.1 (2024) p. 3
Het Mauritshuis maakt reclame. Het ‘Meisje met de parel’ in het echt bekijken geeft een tienmaal zo sterke reactie als naar een foto kijken. Onzin natuurlijk, maar wel gebaseerd op eye tracking en ander neuro-onderzoek. Gewoon de museumbezoekers vragen is er niet meer bij. Voorts een inleiding op deze Skepter.
Trefwoorden: neuromarketing, Mauritshuis, Skepter
Onderwerp: skepsis – publicaties
Een discutabele opstelling
Richard Engelfriet
Skepter 38.1 (2024) p. 6-9
De familieopstellingen van Bert Hellinger zijn al eerder besproken in Skepter 17.4 (2004) en Skepter 19.4 (2006). [NB. De referenties in het artikel zijn fout.] Het idee is dat wildvreemde personen uit het publiek naar een podium komen om de familieleden van de cliënt te vertegenwoordigen en zo meer licht te werpen op hun onderlinge relaties. Dan zou het probleem van cliënt opgelost worden. Dat kan, volgens Hellinger, via het alwetend veld. Het beginsel dat je onder alle omstandigheden dankbaar moet zijn naar je ouders is integraal deel van de behandeling. Hetzelfde idee werkt ook bij conflicten in een organisatie. Dan heet het een organisatieopstelling. Het Hellinger Instituut Nederland schept geweldig op. Behalve de bij kwakzalvers gebruikelijke dankbare patiënten zijn er ook onderzoeken geweest, die positief uitkwamen. Maar die hebben zwakke punten: geen controlegroep met geloofwaardige placebobehandeling, effectmeting puur gebaseerd op evaluatie van de deelnemers en kleine aantallen. Sommige therapeuten werken trouwens met Lego-poppetjes in plaats van met leden van het publiek.
Trefwoorden: opstellingen, Hellinger, familie, organisatie, Sheldrake, morfogenetisch veld, EMDR, Petra van der Heijden, Elisa van Ee
Onderwerp: psychologie
De sauna: gezond gebakken lucht
Erna van Balen
Skepter 38.1 (2024) p. 10-13
De sauna heet gezond te zijn, maar het bewijs is vrijwel afwezig. De saunaganger zweet wel zware metalen uit, maar minder dan in sportzweet, en veel minder dan gewoon in de urine. Onderzoek dat positieve effecten suggereert, blijkt te gaan over hittebehandeling van kanker, of infrarode straling bij reumatoïde artritis. De kortdurende verhoging van lichaamstemperatuur met ongeveer een graad kan, theoretisch, op die dag een virusinfectie voorkomen. Een Fins onderzoek suggereerde dat saunabezoek de sterfte aan hart- en vaatziekte vermindert. Dat berustte op vergelijking van ‘eens per week’ met ‘minimaal om de andere dag’. Niet uitgesloten is dat het gevonden effect eraan ligt dat ongezondere mensen ook wat minder vaak naar de sauna gaan. In Nederland kun je, als het om je gezondheid gaat, beter je geld aan sporten uitgeven.
Trefwoorden: sauna, Men’s Health, gezondheid, detox, zweet, ASR, Huub Savelkoul, Paul Scheepers, Bechterew, kanker, Lukkanen, Dik Thijssen,
Onderwerp: gezondheid
Immuun voor nepnieuws
Enith Vlooswijk
Skepter 38.1 (2024) p. 14-19
Allerwegen maken politici zich zorgen over de verspreiding van nepnieuws. Dat wordt vergeleken met een virus, hoewel mensen (nep)nieuws meestal niet passief doorgeven. Debunken, dus reeds bekende onzin ontkrachten, lijkt niet zo goed te werken. In de jaren 1950 bedacht William McGuire een soort inentingsmethode tegen communistische propaganda. De Nederlandse Cambridge-hoogleraar Sander van der Linden borduurde hier op voort met ‘prebunk’: voor iemand met een of ander verhaal geconfronteerd wordt, waarschuwen dat je niet alles op dat punt moet geloven. Zijn proef hiermee (over de consensus betreffende klimaatveranderingen) slaagde onwaarschijnlijk goed. Meta-analyses laten een veel bescheidener effect zien, ongeveer gelijk aan dat van debunken. Hoe groter de groep proefpersonen is, des te geringer effect gevonden wordt, wat wijst op publicatiebias (kleinere ‘mislukte’ studies verschijnen nooit in druk). Een andere methode is om proefpersonen zelf te leren hoe je misinformatie moet brengen, bijvoorbeeld door op emotie te spelen, of door twijfel te zaaien. Dat heet technische prebunk: leren manipulatietechnieken herkennen. Dat werkt zelfs iets beter dan prebunk. Het nadeel is dat ook betrouwbare informatie niet geloofd wordt. Al met al werken al deze methodes een beetje.
Trefwoorden: nepnieuws, Ursula von der Leyen, WHO, Sander van der Linden, debunk, prebunk, McGuire, klimaat, bias, GoViral!, Bad News, Michael Hameleers, technische prebunk, Digital Services Act
Onderwerp: maatschappij – onderwijs en opvoeding
De rechtopzit-mythe
Jean-Paul Keulen
Skepter 38.1 (2024) p. 20-23
Interview met Beth Linker, auteur van Slouch: Posture panic in modern America (2024). Linker is wetenschapshistoricus en voormalig fysiotherapeut. Lange tijd werd gepropageerd dat rechtop zitten en staan goed was voor de gezondheid, helpt tegen tuberculose en ook tegen rugpijn. Allemaal onzin. De menselijke evolutie zou begonnen zijn met rechtop lopen, dus een kromme rug is slecht voor de intelligentie en de moraal. Ook onzin. Omdat een rechte rug allerlei gezondheidsproblemen zou voorkomen, werd een rechte rug belangrijk gevonden in het land met de povere (en dure) zorg voor zieken. Onderzoek in de VS naar effecten van houding verdwijnt om privacyredenen.
Trefwoorden: fysiotherapie, rugpijn, Darwin, evolutie, immigranten, YMCA, tuberculose, obesitas
Onderwerp: gezondheid
Aangesmeerd
Anouk Broersma
Skepter 38.1 (2024) p. 24-26
De vuile GWAS buitenhangen (kader)
Ronald Veldhuizen
Er bestaan cosmetica om de huid jong te houden die zogenaamd gebaseerd zijn op DNA. Denk aan 150 euro voor een rapport over je DNA in verband met je huid en nog eens zo’n bedrag voor één tube smeersel. Een artikel dat aantoont dat zulke crèmes beter zijn is dubieus. Het wordt nadrukkelijk genoemd door het bedrijf Nomige van Barbara Geusens. Nergens blijkt dat ‘beter’ komt door de ‘aanpassing’ aan DNA. Ook is onduidelijk of de verschillen met het blote oog te zien zijn. Het effect van DNA op huidveroudering komt uit GWAS-onderzoek (genome wide association studies), maar dat levert een rijstebrijberg aan data op waarin driftig gevist wordt naar verbanden, zonder dat duidelijk wordt of er iets meer dan ruis uitkomt. Waarom een bepaald ingrediënt zou passen bij een specifieke SNP (single nucleotide polymorphism) is ook onduidelijk. De enige duidelijke invloed op de huid is uv-licht.
Trefwoorden: Barbara Geusens, EOS, Nomige, Cerascreen, La Mysore, huid, veroudering, DNA, GWAS, SNP, Aude Beyens, Armanda Onderdijk, Cecile Janssens
Onderwerp: gezondheid
Van traumatherapie tot wondermiddel
Suzanne Weusten
Skepter 38.1 (2024) p. 27-30
EMDR wordt steeds populairder. Het wordt toegepast bij allerlei psychische klachten. Met deze methode vervaagt de emotionele lading van onaangename herinneringen, met name bij PTSS. Solide bewijs voor andere indicaties dan PTSS ontbreekt nog steeds. Doordat de patiënten voortdurend de herinneringen moeten ophalen, wordt de therapie als zwaar ervaren. De Vereniging EMDR Nederland (VEN) is de therapie agressief aan het promoten. Men is er minder kritisch op dan op polyvagaaltheorie. Misschien komt het doordat de thans gangbare verklaring van EMDR, namelijk vermoedens over het werkgeheugen, aannemelijk klinkt. Niet elke schokkende gebeurtenis leidt tot een onverwerkt trauma, maar dat weet de leek niet.
Trefwoorden: EMDR, PTSS, jeuk, VEN, Francine Shapiro, Suzy Matthijssen, Psytrec, behandelrichtlijn, Pim Cuijpers, Laurian Hafkemeijer, borderline, depressie,werkgeheugen, Libelle,
Onderwerp: psychologie
EMDR voor honden
Suzanne Weusten
Skepter 38.1 (2024) p. 31-33
Karin Schalken genas haar hond van vuurwerkangst met EMDR, en ging dat ook bij andere honden doen. In plaats van de hond een bewegende wijsvinger te laten volgen, gebruikt ze buzzers op het lijf van de hond. Uiteraard kan de hond niet zeggen wat die voelt bij een herinnering. Ze claimt, net als tal van kwakzalvers tachtig procent succes. De VEN weet van niks. Pim Cuijpers moet hard lachen. Gedragsbioloog Chantal Kapteijn is huiverig en vindt dat er meer onderzoek gedaan moet worden. Als je het verkeerd aanpakt, kan het trauma versterkt worden, zeg ze.
Trefwoorden: Karin Schalken, EMDR, trauma, honden, VEN, Pim Cuijpers, Chantal Kapteijn
Onderwerp: psychologie
Tirannieke bewakers
Olaf Simonse
Skepter 38.1 (2024) p.34-36
Het zogeheten Stanford Prison Experiment werd door psycholoog Philip Zimbardo uitgevoerd in 1971. Een groep van 21 jongemannen werd door het lot verdeeld in een groep ‘bewakers’ en een groep ‘gevangenen’. Al heel snel gingen de bewakers zich zo inhumaan gedragen dat de proef na zes dagen gestopt moest worden. De proef werd beroemd. De Franse psycholoog Thibault Le Texier zocht het na (2019) en ontdekte dat Zimbardo de bewakers expliciet had geïnstrueerd om zo grof mogelijk te zijn. In psychologische experimenten horen de onderzoekers erop te letten dat de proefpersonen niet weten wat er door de onderzoekers van ze verwacht wordt, dat beginsel was met voeten getreden. In andere proeven ging het ook totaal anders. In het BBC Prison Experiment (2006) vormden ‘bewakers’ en ‘gevangenen’ al snel een egalitaire commune. Conclusie: de ‘bewakers’ gaan zich gedragen zoals van ze verwacht wordt, zeker als die verwachting duidelijk aan ze verteld wordt.
Trefwoorden: Stanford, prison, Zimbardo, psychologie, Martin Orne, Le Texier, Lovibond, Haslam, Reicher, BBC, Kurt Lewin
Onderwerp: psychologie
Diagnose uit een wiebelstaafje
Anouk Broersma
Skepter 38.1 (2024) p. 37-39
De biotensor is al eerder in Skepter besproken (zie Skepter 21.1 en Skepter 30.3). Het is een soort wichelroede die met één hand kan worden bediend, analoog aan een pendel. Bij Nederlandse beoefenaren van NEI (zie Skepter 11.2) en NET (een voorloper van NEI, Neuro-emotionele techniek) zijn de spiertesten vervangen door de biotensor. Soms wordt die gebruikt om een serie ja-neevragen te beantwoorden, en soms om iemands lichaam ‘af te tasten’. Hoe dan ook onzin. Serieus onderzoek naar NEI ontbreekt.
Trefwoorden: Lies van Gommeren, blokkades, NEI, NET, Scott Walker, chiropraxie, Jonathan Jarry
Onderwerp: pseudowetenschap – wichelen
Alledaagse skepsis
Neemt complexiteit toe in het dagelijks leven?Richard Engelfriet
Skepter 38.1 (2024) p. 40-41
Het antwoord is ‘niet echt’, hoewel allerwegen gesuggereerd wordt van wel. Een lintworm is eenvoudiger vergeleken met zijn verre voorouders, en de Nederlandse taal heeft bijna geen naamvallen meer. In de zorg zijn er nu wel meer organisaties en meer verschillende diagnoses dan vroeger, maar niet meer psychiatrische patiënten met ernstige problemen. Roepen dat alles complexer wordt, is een lobbytactiek. Je kunt er besluitvorming mee vertragen. Paul Lineweaver, Paul Davies en Micheal Ruse schreven ‘What is complexity? Is it increasing?’, een hoofdstuk (p.3-16) in hun bundel Complexity and the Arrow of Time (2010). Hun antwoord is dat de vraag uit de titel van hun artikel niet te beantwoorden is. Er zouden trouwens wel 30 definities van complexiteit zijn.
NB. In het stuk staat per ongeluk 300; John Horgan schreef ’31’ in 1995 in een artikel in Scientific American.
Trefwoorden: complexiteit, Nyenrode, Hans Bosselaar
Onderwerp: maatschappij
Medical medium: een papieren koortsdroom
Adriaan ter Braack
Skepter 38.1 (2024) p. 42-45
Anthony William [voluit: Anthony William Coviello] is een gezondheidsgoeroe, die uiteraard niets van geneeskunde weet en al zijn kennis toeschrijft aan een geest uit de toekomst. De gewone geneeskunde kent maar één Epstein-Barr virus (veroorzaker van de ziekte van Pfeiffer en een factor bij het ontstaan van sommige soorten kanker) maar volgens Williams zijn er 60 soorten, die allemaal samen verantwoordelijk zijn voor vrijwel elke ziekte; allemaal te behandelen met kruiden en supplementen (die hij al 40 jaar verkoopt). Zijn boek, getiteld Medical Medium (2012) leest als een koortsdroom, het wordt steeds gekker. NB. Ten minste een boekhandel geeft als genre ‘Theologie, esoterie en filosofie.’
Trefwoorden: William, medium, ADHD, menopauze, Epstein-Barr, Lyme, Essential Angels, Gwyneth Paltrow
Onderwerp: gezondheid – alternatieve geneeswijzen
Schade door alternatieve genezerij
Edzard Ernst
Skepter 38.1 (2024) p. 46-48
De auteur geeft een uiterst compacte bespreking van schade door ‘SCAM’ = So-Called Alternative Medicine oftewel alterneuterij. Daar is om te beginnen directe schade door chiropraxie, acupunctuur en kruiden. Dan zijn daar onzindiagnoses zoals elektroacupunctuur, levendbloedanalyse en vele andere. Die jagen de klanten de stuipen op het lijf met niet-bestaande ziekten of missen juist ernstige aandoeningen. Vaak is die diagnose dan een ziekte die helemaal niet bestaat, zoals overgevoeligheid voor candida of ‘vaccinziekte’. De behandelingen zijn vaak kostbaar en niet effectief in geval van echte ziekte. De alterneuten werken ook medicaliserend doordat ze milde voorbijgaande klachten overdrijven, bijvoorbeeld van een verkoudheid een longontsteking maken. Wereldwijd werd in 2023 voor 150 miljard dollar omgezet door alterneuten, allemaal weggegooid geld (dat is nog niet meegerekend al het nep-onderzoek dat aan SCAM wordt besteed). De Chinese Traditionele Geneeskunde is actief bezig dieren uit te roeien. Ter verdediging van de SCAM worden veel drogredenen aangevoerd. Dat is een bedreiging van het kritisch denken. Tegenover al deze nadelen staat geen enkel voordeel.
Trefwoorden: alternatieve behandelwijzen, schade
Onderwerp: gezondheid – alternatieve geneeswijzen
Skeptisch gereedschap voor de jonge lezer
Jean-Paul Keulen
Skepter 38.1 (2024) p. 49
Bespreking van Julie de Graaf, Op zoek naar de waarheid: Ontmasker mythes, leugens en nepnieuws. (2024). Leuk boek voor de leeftijd van 9 tot 12. Fraai geïllustreerd. Als je het cadeau geeft, beslist zelf eerst lezen!
Trefwoorden: mythes, verzinsels, jeugd
Onderwerp: skeptici – publicaties
Skepsis-congres 2025: Was vroeger alles beter?
Skepter 38.1 (2024) p. 50
Aankondiging van het Skepsis-congres op 1 november 2025 te Amersfoort. De sprekers zijn al bekend. Er komt ook een panel dat vragen beantwoordt.
Trefwoorden: Skepsis, congres
Onderwerp: skeptici – congres
Luisteraarsvragen in de Skepsis-podcast
Skepter 38.1 (2024) p. 50
Reclame voor de podcast. Recent (NB. 24 december 2024) was er een aflevering met luisteraarsvragen.
Trefwoorden: podcast
Onderwerp: skeptici – publicaties
Ype en Ionica zijn skeptisch
Ype Driessen en Ionica Smeets
Skepter 38.1 (2024) p. 51
Manifesteren.
Trefwoorden: humor
Onderwerp: humor
