Vierde nummer van jaargang 37, verschenen op 22 november 2024. ” href=”https://skepsis.nl/tijdschrift-skepter/proefnummer/”>Bestel dit nummer los of word meteen abonnee of donateur. Een digitale versie (pdf) is ook direct leverbaar vanuit onze webwinkel.
Beknopte inhoud
- Vooraf door Pepijn van Erp
- Amerikaanse medici bezorgd om macht antivaxer RFK Jr. door Pepijn van Erp
- FBI schrijft Havana-syndroom af als massapsychose door Jan Willem Nienhuys
- Geschud of niet geschud? door Anouk Broersma
Het shaken baby syndrome staat te boek als pseudowetenschap. Wetenschappers blijven twijfelen. - Graniet in het vergiet: oplosbare piramides door Sam Gerrits
Lieten de oude Egyptenaren materiaal voor de grote piramides gieten? Dat is een vergezochte theorie. - De deeltjessirene door Jean-Paul Keulen
Om de haverklap doen fysici ontdekkingen die mogelijk de natuurwetten herschrijven. Maar later is het dan toch vaak loos alarm. Hoe kan dat? - Ontsnappen aan de dood door Jaco Berveling
Harry Houdini ontmaskerde honderd jaar geleden het ‘medium van Lime Street’. - Grondsmaak door Ronald Veldhuizen
In een glas wijn zou je de mineralen van de wijngaard proeven. Maar dat kan helemaal niet, zeggen geologen. - ‘Veel academisch zelfbedrog in onderzoek naar honderdplussers’ door Enith Vlooswijk
Het geheim van de gezonde honderdplusser drijft vooral op fraude met bevolkingsstatistieken en rekenfouten, stelt demografiedetective Saul Justin Newman. - Bijgelovige duiven door Eric-Jan Wagenmakers en Diane Pecher
Geef duiven een beloning op een vast tijdstip, en ze gaan zich steeds bijgeloviger gedragen. Dat experiment blijkt te rammelen. - Vier denkfouten in het dagelijkse nieuws door Erna van Balen
- Een buikvol klei door Agnes Tieben
Klei eten is een wereldwijde trend die van Kenia tot Nederland reikt, en alles daarbuiten. Kan het kwaad? - Afkicken van je telefoon door Anouk Broersma
De ‘dopamine detox’ – afkicken van je smartphone of andere moderne verleidingen – is populair. Maar kan dat wel, alle prikkels negeren? - Kruidenscepsis door Suzanne Weusten
Boekbespreking van Kruidengeneeskunde - Big Macs en de gulden snede door Ronald Veldhuizen
Boekbespreking van Goddelijke patronen - Skepsiscongres 2024 door Niels Olfert
Verslag van het congres dat plaatsvond op 9 november 2024. - Ludieke Ig Nobelprijzen naar sceptisch onderzoek door Ronald Veldhuizen
- Ype & Ionica zijn skeptisch
Samenvattingen
Vooraf
Pepijn van Erp
Skepter 37.4 (2024) p. 3
Redacteur Van Erp leidt het nummer in en meldt een geval van een gedupeerde van een ‘muurdroger’ die dankzij een artikel in Skepter 35.3 duizenden euro’s had teruggekregen – toegewezen door een rechter.
Trefwoorden: muurdroging, rechtszaak, Skepter
Onderwerp: skepsis – publicaties
Amerikaanse medici bezorgd om macht antivaxer RFK Jr.
Pepijn van Erp
Skepter 37.4 (2024) p. 6
Antivaxer RFK Jr. komt in de regering van Trump. Het is mogelijk dat hij van alle vaccins gaat eisen dat hun werkzaamheid bewezen moet worden door vergelijking met placebo’s in plaats van met reeds bestaande vaccins.
Trefwoorden: Robert Kennedy Jr., vaccins, Trump
Onderwerp: gezondheid – vaccinatie
FBI schrijft Havana-syndroom af als massapsychose
Jan Willem Nienhuys
Skepter 37.4 (2024) p. 7
Medewerkers van de Amerikaanse ambassade in Havana in Cuba meenden in 2016 dat ze ziek werden door een geheim wapen. Al in 2019 dacht deskundige Bartholomew dat het mass psychogenic illness (MPI) was, en nu pas blijkt dat ook de FBI al op 8 maart 2019 tot die conclusie was gekomen.
Trefwoorden: Havana, massahysterie, MPI, mass psychogenic illness, Bartholomew, Baloh, FBI, microgolfstraling
Onderwerp: psychologie – massahysterie
Geschud of niet geschud?
Anouk Broersma
Skepter 37.4 (2024) p. 8-11
Robert Roberson uit Texas werd in 2003 ter dood veroordeeld omdat hij zijn dochtertje (2) zo hevig door elkaar geschud zou hebben dat ze dood ging. Nu (2024) is op het laatste ogenblik de executie uitgesteld, na protest uit allerlei hoeken. Het zogeheten shaken baby syndrome is een uiterst dubieuze diagnose. In feite is er in geen enkel van 30 gevallen die voor de rechter zijn geweest een getuige van dat schudden. Er zijn andere mogelijkheden (bijvoorbeeld uit bed vallen) die dezelfde symptomen (hersen- en oogbloeding en hersenschade) opleveren. In de VS zijn inmiddels 32 ouders en verzorgers van een dergelijke beschuldiging vrijgesproken. Proeven met echte baby’s zijn natuurlijk onmogelijk, maar met poppen voorzien van elektronica kan veel bereikt worden.
NB. In oktober 2025 werd de executie alweer uitgesteld.
Trefwoorden: Robert Roberson, shaken baby, Innocence Project, Norman Guthkelch, John Caffey, Jannes Koetsier, Stichting Shaken Baby
Onderwerp: maatschappij – rechtspraak
Graniet in het vergiet: oplosbare piramides?
Sam Gerrits
Skepter 37.4 (2024) p. 12-16
Marcell Fóti denkt dat je graniet kunt oplossen in natron, en dat de piramiden gebouwd zijn met poeder dat zo verkregen is. Je kunt kwarts inderdaad wel oplossen, maar graniet is geen kwarts, en hoe je van het ‘granietpoeder’ weer natronloos graniet krijgt weet Fótie ook niet. Kalksteen analoog. In de jaren 1980 had Joseph Davidovits een soortgelijk idee. Dat is makkelijk te ontkrachten, want de kalksteen van de piramiden hebben tal van fossiele kenmerken waaruit blijkt dat het op de zeebodem gevormd is.
Trefwoorden: Marcell Fóti, piramiden, natron, graniet, Joseph Davidovits, nummulieten, bioturbatie, Margaret Morris, Campbell, Folk, schepsporen, obelisk
Onderwerp: pseudowetenschap – piramidologie
De deeltjessirene
Jean-Paul Keulen
Skepter 37.4 (2024) p. 17-21
Drie anomalieën
Skepter 37.4 (2024) p. 21
In 2011 leken neutrino’s uit CERN sneller dan het licht te gaan. Als het een toevallige piek in de ruis was, dan was dat een toevallige uitschieter die zich maar eens per half miljard soortgelijke experimenten voordoet. Het was dan ook geen toeval, maar een los zittend stekkertje. CERN heeft hier niet veel van geleerd, want er worden regelmatig ontdekkingen gemeld die met meer en betere metingen weer verdwijnen.
NB. In het artikel lijkt het of de fysici zelf niet lijken te snappen wat bijvoorbeeld een piek van drie sigma betekent. Het is niet de kans dat het slechts een toevallige uitschieter is, zoals in het artikel staat (‘dan wijst zo’n resultaat dus 369 van de 370 keer op iets bijzonders’). Het is de kans op zo’n uitschieter als slechts toeval een rol speelt. Als je met twee dobbelstenen gooit moet je niet verbaasd zijn als je gemiddeld eens per 36 keer dubbelzes gooit. Het is niet zo dat een dubbelzes in 35 van de 36 gevallen wijst op frauduleuze dobbelstenen. Analoog voor andere kansexperimenten. Bij CERN en dergelijke gelooft men pas iets beet te hebben als de analoge kans 1 op twee miljoen is. Men verzamelt echter miljarden data. Bovendien is de kans op subtiele systematische fouten niet gering.
Trefwoorden: CERN, OPERA, neutrino, elementaire deeltjes, anomalie, LHC, André David, Patrick Koppenburg, Andreas Crivellin, muon, W-boson
Onderwerp: wetenschap – natuurkunde
Ontsnappen aan de dood
Jaco Berveling
Skepter 37.4 (2024) p. 22-25
Begin jaren 1920 maakte ‘Margery’ indruk met haar spiritistische seances. In 1924 werd ze door Houdini ontmaskerd, wat haar niet belette tot in de jaren 1930 haar activiteiten voort te zetten. Ook in Nederland waren er Margery-gelovigen, bijvoorbeeld de spiritist Van Rossem, die in zijn boek Een reis naar het hiernamaals (1930) de loftrompet over haar stak.
Trefwoorden: Houdini, Mina Stinson, Crandon, Walter, Rose Mackenberg, Conan Doyle, Erich Weiss, Bess, Scientific American,
Onderwerp: paranormale – mediums
Grondsmaak
Ronald Veldhuizen
Skepter 37.4 (2024) p. 27-31
De Heilige Grond (kader)
Skepter 37.4 (2024) p. 31
Wijnreclame noemt vaak de grondsoort waarop de druif gegroeid is, en suggereert dat die te proeven is in de wijn. Wijn van vulkanische bodem zou rokerig smaken. Onzin. Planten nemen wateroplosbare stoffen uit de grond op. Als er koemest in de grond zit proef je dat trouwens ook niet. Er zijn ook smaakproeven gedaan, daar komt niets uit van een verschil tussen grondsoorten. Wat wel uitmaakt is de soort gist die gebruikt wordt. Hoe warm het was op de plaats waar de druif groeide is ook belangrijk. Voor rode wijn moet het warm zijn.
Trefwoorden: wijn, Geert-Jan Vis, Alex Maltman, Ilja Gort, Fransbert Schermer, Stan Beurskens
Onderwerp: psychologie – ongebruikelijke perceptie
‘Veel academisch zelfbedrog in onderzoek naar honderdplussers’
Enith Vlooswijk
Skepter 37.4 (2024) p. 32-35
Interview met de Australische Ig Nobelprijswinnaar Saul Justin Newman. In sommige gebieden zijn veel honderdplussers. Dat is een gevolg van slechte bevolkingsregistratie en pensioenfraude. Er wordt nogal gebroddeld in artikelen over maximale leeftijd. In Griekenland bleek bijvoorbeeld dat van de 9000 honderdplussers er 6500 dood waren. Idem in Japan. Daar was 82 procent van de honderdplussers overleden. Newman heeft een plan om een boek over het onderwerp te schrijven.
Trefwoorden: Nature, bevolking, 105-plussers, IgNobel, Griekenland, Japan, Okinawa, pensioenfraude, Blauwe Zones, Dan Buettner, Sardinië
Onderwerp: wetenschap – fraude
Bijgelovige duiven
Eric-Jan Wagenmakers en Diane Pecher
Skepter 37.4 (2024) p. 36-37
De befaamde duiven van Skinner waren helemaal niet zo bijgelovig als Skinner beweerde. Ingvarsson en Fernandez hebben Skinners proeven wat preciezer herhaald. De duiven vertonen normaal foerageergedrag in plaats van dat elke duif een eigen bijgeloof ontwikkelt.
Trefwoorden: Skinner, duiven, Nanninga, Benjamin Schultz-Figueroa, Ingvarsson, Fernandez, bijgeloof
Onderwerp: psychologie – illusies
Vier denkfouten in het dagelijkse nieuws
Erna van Balen
Skepter 37.4 (2024) p. 38-41
De eerste denkfout is dat men aan ongelijke percentages betekenis hecht. In 2015 waren Marokkanen oververtegenwoordigd in misdaadcijfers. Maar dat effect verdween als je corrigeerde voor sociaal-economische status. De tweede denkfout is het idee dat je bij ja-neebeoordelingen perfect kunt afkappen. Je maakt bij beide oordelen (ja zowel als nee) namelijk fouten. De derde fout is dat men verkeerde oorzaken aanwijst. Zo werden oude mannen vaker erg ziek door corona, en zijn oude mannen ook vaak kaal. Daarom dachten Spaanse onderzoekers dat de oorzaak van kaalheid (mannelijke hormonen) misschien ook corona bevorderde. Een vierde denkfout is dat men verkeerde oorzaken zoekt voor lang overleven. Het pausschap lijkt bevorderlijk voor een lang leven, maar wie tot paus gekozen wordt is meestal al behoorlijk oud.
Trefwoorden: denkfouten
Onderwerp: psychologie – denkfouten
Een buik vol klei
Agnes Tieben
Skepter 37.4 (2024) p. 42-44
In veel landen wordt klei gegeten, en diverse gezondheidsgoeroes bevelen het aan (af en toe een glas water met kleipoeder erdoor geroerd). Dat kan best ongezond zijn, want er kunnen schadelijke stoffen in die klei zitten. Het is meestal zinloos. Klei kan wel ontgiftend werken (net als actieve kool). Maar als je het teveel gebruikt, worden ook nuttige vitaminen en mineralen afgevoerd met de klei. In Nederland is het voedsel zo schoon dat er niks te ontgiften valt. Maar als voedsel met mycotoxines is vervuild dan kan klei helpen.
Trefwoorden: klei, Rens Kroes, influencers, Hans Romijn, Voedingscentrum, detoxen, kaolien, Tammy Wright, Koen Venema
Onderwerp: gezondheid – diëten
De pseudowetenschap rond dopamine: Afkicken van je telefoon
Anouk Broersma
Skepter 37.4 (2024) p. 45-47
Het heet dat je verslaafd kunt raken aan dopamine, speciaal de dopamine-kick die je krijgt van kijken op je telefoon. Cameron Sepah lanceerde het idee van dopamine-vasten. Anna Lembke en Andrew Huberman zijn wetenschappers die ook achter dat idee staan. Maar dopamine is geen ‘gelukshormoon’, het speelt een rol bij aanleren wanneer er een beloning komt. Dat systeem werkt niet meer bij zware drugsverslaving, maar dat valt niet te vergelijken met de kleine pleziertjes van de telefoon – zo die al iets met dopamine te maken hebben, want dat is nooit aangetoond.
Trefwoorden: dopamine, telefoon, verslaving, digitaal detoxen, Cameron Sepah, Anna Lembke, Andrew Huberman, Ingo Willuhn
Onderwerp: gezondheid – verslaving
Kruidenscepsis
Suzanne Weusten
Skepter 37.4 (2024) p. 48
Bespreking van Claire Moens, Kruidengeneeskunde (2024). Moens meldt dat een kwart van de reguliere geneesmiddelen op planten gebaseerd is, en dat effectiviteit, veiligheid en constante samenstelling problematisch zijn bij kruidenmiddelen. Ook diverse bekende kwakzalvers en kwakzalverijsystemen komen aan bod. Wie de artikelen van Rie Prins in Skepter gelezen heeft, zal veel bekends tegenkomen. Toegankelijk en vlot geschreven.
Trefwoorden: kruiden, geneesmiddelen, wolfskers, vingerhoedskruid, SKEPP, Vogel, Jan Dries, homeopathie, ayahuasca
Onderwerp: gezondheid – kruiden
Big Macs en de gulden snede
Ronald Veldhuizen
Skepter 37.4 (2024) p. 49
Bespreking van Roel Andringa-Boxum, Goddelijke patronen (2024). Apofenie is de neiging om patronen en verbanden te zien, ook en vooral waar ze niet zijn (verwant aan pareidolia: beelden te zien in toevalligheden). Andringa-Boxum signaleert dit op tal van plekken, ook in de wetenschap met haar niet herhaalbare onderzoeken en zelfs in de theologie, als het gaat over hoe mythisch Jezus wel of niet is. Ook de alomtegenwoordige gulden snede (ongeveer 2:3 of 3:5). Tjokvol detail.
Trefwoorden: apofenie, patroon, complottheorie, Jezus, Mithras, bayesiaanse statistiek, gulden snede, Da Vinci, denkfouten
Onderwerp: psychologie – illusies
Skepsiscongres 2024: AI kookt zo over
Niels Olfert
Skepter 37.4 (2024) p. 50-53
Verslag van het Skepsiscongres van 9 november in Amersfoort. Sprekers waren Mark Dingemanse (die AI vergeleek met het potje zoete pap uit het sprookje), Lotte van Elteren over waarom we onze besluitmacht niet uit handen moeten geven aan AI, Sophie Boerman over hoe communicatie ons overtuigt. Menno van den Bos ontzenuwde broodjeaapverhalen, onder meer het verhaal dat Yuval Noah Harari heeft verspreid en dat teruggaat op een groepje mensen dat voortdurend trachtte GPT te instrueren om door beveiliging te breken. Dat was beslist geen eigen initiatief van GPT. Innovatiehoogleraar Paul Iske sprak over mislukte AI-innovaties. Buitenlandse spreker Guy P. Harrison had het over de AI-apocalyps. Dagvoorzitter was Richard Engelfriet.
Trefwoorden: AI, congres
Onderwerp: psychologie – illusies
Ludieke Ig Nobelprijzen naar sceptisch onderzoek
Ronald Veldhuizen
Skepter 37.4 (2024) p. 54
Bespreking van drie Ig Nobel prijzen. Lieven Schenk en collega’s ontdekten dat placebo’s iets beter werken als ze bijwerkingen hebben. Bij RCT’s merken patiënten aan de afwezigheid van bijwerkingen dat ze een placebo hebben gekregen. Eric-Jan Wagenmakers en František Bartoš ontdekten dat een opgeworpen munt vaker met dezelfde kant boven komt als aan het begin van de worp. Het effect is het sterkst bij de eerste 10.000 worpen door een proefpersoon. De derde winnaar was Saul Justin Newman, zie elders in deze Skepter.
Trefwoorden: Ig Nobel, placebo, munt werpen
Onderwerp: gezondheid – placebo
Ype en Ionica zijn skeptisch
Ype Driessen en Ionica Smeets
Skepter 37.4 (2024) p. 55
Helderziendheid.
Trefwoorden: humor
Onderwerp: humor
Complot!
Skepter 37.4 (2024) p. 56
Reclame voor een special van Kijk in boekvorm over complotten.
Trefwoorden: Kijk, Complottheorie
Onderwerp: complotten – algemeen
