Claims over paranormale gaven worden vaak zonder enig bewijs gedaan, en slechts zelden laten mensen die deze claims maken zich testen. De Skepsis-werkgroep in Groningen werd benaderd om een experiment uit te voeren om de vermogens van een digitale wichelroedeloper te testen.
door Björn Vos – Skepter 30.3 (2017)
BEGIN dit jaar meldde de Friese veehouder Titus de Wolff zich bij Skepsis. Al sinds zijn jeugd is De Wolff gefascineerd door wetenschap en techniek en de laatste jaren mengt hij zich op internetfora regelmatig in discussies over pseudowetenschap in het boerenbedrijf. Verrassend vaak blijken Nederlandse boeren namelijk in de ban van aardstralen. Deze aardstralen zijn een fictieve vorm van straling die uit ‘wateraders’ zouden ontspringen.
Aardstralen werden in de twintigste eeuw bedacht om de bevindingen van wichelroedelopers te verklaren. Toen Gustav Freiherr von Pohl vervolgens in 1932 in zijn boek Erdstrahlen als Krankheitserreger: Forschungen auf Neuland aardstralen koppelde aan het ontstaan van ziekten bij mens, plant en dier, creëerde hij een afzetmarkt voor antistralingsapparaten.
Ook paranormaal genezer Johannes Mieremet zag er wel brood in. Mieremet werkte al sinds 1935 als wichelroedeloper en hij werd nu ook actief in het gevecht tegen aardstralen. Hij bracht een eigen ‘Poverni-kastje’ op de markt — Poverni staat voor potentiaalverschillen nivelleren — dat de kwalijke aardstralen kon neutraliseren en zo weer voor een gezonde leefomgeving zou zorgen. De kastjes waren niet goedkoop, maar zijn verkoopverhalen waren zo goed dat de kastjes tot in het Concertgebouw geplaatst werden.
Rond 1950 testte een werkgroep van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen wichelroedelopers en het aardstralenkastje van Mieremet. In het eindrapport uit 1955 werd van beide geen spaan heel gelaten. ‘De resultaten van alle onderzoek en waarnemingen zijn in strijd met de aardstraaltheorie van von Pohl.’
Biotensor
Enige jaren geleden kon De Wolff een heus Poverni-kastje kopen. Via een boerenforum kwam hij vervolgens in contact met een moderne wichelroedeloper — laten we hem Karel noemen. In de discussies op het forum beweerde Karel dat hij vanuit Frankrijk met behulp van Google Maps en een ‘Biotensor’, een soort moderne wichelroede, de locatie van het Poverni-kastje van De Wolff kon bepalen. Uiteraard was De Wolff wel geïnteresseerd in het toetsen van deze claim, dus hij bedacht een experiment waarbij hij het kastje zeven dagen lang willekeurig in zijn eigen huis of bij zijn buurman zou neerzetten. Na afloop van de test bleek dat Karel zeven keer exact de verkeerde locatie had aangewezen. Stond het kastje bij De Wolff dan had Karel aangegeven dat het bij de buurman stond, en andersom.
Kennelijk had De Wolff, zo verklaarde Karel deze toch wel opmerkelijke uitkomst, het kastje een keer opengemaakt om te kijken wat erin zat, waarna hij het kastje verkeerd om weer in elkaar had gezet. Omdat het resultaat zo afweek van de verwachte uitkomst van 50 procent goed en 50 procent fout, deed De Wolff nog een tweede experiment. Hij draaide zeven dagen lang de inhoud van het kastje willekeurig wel of niet om. Na zeven dagen bleek Karel hier een score van 100 procent te behalen. Omdat De Wolff deze resultaten niet kon verklaren ging hij op zoek naar ‘professionele’ hulp.
Via de website Kloptdatwel kwam De Wolff aan het telefoonnummer van bestuurslid Maarten Koller, en legde hem het verhaal voor. Aangezien De Wolff in Friesland woont, nam Maarten contact op met de Skepsiswerkgroep in Groningen, en wij namen de uitdaging aan om een goede test op te zetten om de claims van Karel te testen.
Het experiment
Als Karel in staat zou zijn om veel beter dan de verwachting te scoren, zou hij in ieder geval een prijs van 500 euro winnen wegens het slagen voor een eerste test. Verder zou hij in aanmerking komen voor de hoofdprijs van 10.000 euro als hij ook een officiële test zou doorstaan, maar zo ver was het nog niet.
In het experiment in Groningen moesten drie zaken worden gewaarborgd. De meting moest een voldoende aantal keren worden herhaald zodat een serie toevallige treffers erg onwaarschijnlijk was, de locaties moesten volgens een objectief te controleren procedure willekeurig worden bepaald, en de resultaten moesten achteraf controleerbaar zijn voor zowel degene die het kastje zou verplaatsen als degene die de locatie op afstand zou bepalen.
Na wat mailverkeer tussen alle partijen werd de definitieve versie van alle afspraken vastgelegd in een heus protocol.
- Er wordt gebruikgemaakt van twee locaties in Groningen.
- Het Poverni-kastje zal van 28 mei tot en met 6 juni gedurende 10 dagen soms van locatie veranderen. Dit zal gebeuren door leden van de werkgroep van Skepsis en onbekend zijn voor de tussenpersoon die contact heeft met Karel.
- Van tevoren zullen de twee bovengenoemde locaties met een ‘open’ meting gevalideerd worden. Karel weet dan waar het kastje kan staan, en hij kan meten of de locaties geschikt zijn en of het ‘signaal’ doorkomt.
- De plaatsen zijn van tevoren bepaald op grond van een tabel met randomgetallen tussen 0 en 9, waarin 0 tot 4 staat voor adres A en 5 tot 9 voor adres B. De versleutelde lijst met deze locaties wordt vooraf verstuurd aan degenen die de locaties beheren. Het bestand wordt ook verstuurd aan de tussenpersoon, die hem doorgeeft aan Karel zelf. De lijst is verzegeld met een PGP-sleutel die achteraf wordt doorgegeven zodat kan worden gecontroleerd of we ons aan het protocol hebben gehouden.
- Iedere dag om 13:00 uur wordt de locatie vastgesteld door middel van meting met een biotensor en Google Earth. Het resultaat wordt per email toegestuurd aan de tussenpersoon, die de resultaten bij zich houdt tot na afloop van de serie.
- Er zal iedere dag een foto gemaakt worden van het Poverni-kastje op de locatie om te laten zien dat het ook echt daar stond. Daartoe wordt tussen 11:00 en 14:00 uur een foto gemaakt van het kastje met daarop een gps-locatie en tijd. Ook zal er een krant of Teletekstpagina op de foto staan. De foto’s worden gezipt met een PGP-wachtwoord naar de tussenpersoon gestuurd.
- Het Poverni-kastje zal, indien vereist, worden verplaatst tussen 18:00 en 23:00 uur. Op deze tijdstippen is dus niets zeker over de positie.
- Het Poverni-kastje zal met de naald naar het noorden op de kompasroos geplaatst worden. Op beide locaties staat een kartonnen doos waarin het kastje wordt geplaatst, zodat niet van verre waarneembaar is of het kastje al dan niet aanwezig is.
- Er zal, ongeacht het resultaat, een artikel worden geschreven voor Skepter.
- Bij een score van 100 procent (iedere dag de correcte plaats van het Poverni-kastje noemen) ontvangt de persoon die de meting heeft uitgevoerd 500 euro. Als beide partijen akkoord zijn, kan vervolgens een test worden opgezet in samenwerking met het bestuur van Skepsis voor de geldprijs die Skepsis beschikbaar stelt voor het aantonen van paranormale gaven (10.000 euro).
Na tien dagen werden alle bestanden ontsleuteld en werd het resultaat duidelijk: van de 10 dagen was op 5 dagen de positie juist bepaald door Karel. Dit resultaat komt exact overeen met het verwachte resultaat als er gegokt zou zijn.
Kop of munt
Uit de resultaten blijkt dat er geen bewijs is voor de bewering dat de locatie van het Poverni-kastje op paranormale wijze kan worden bepaald. De resultaten zijn vergelijkbaar met het opgooien van een munt. Waarom de resultaten van het experiment van De Wolff zelf zo afweken van de verwachtingswaarde is nog steeds niet duidelijk. Voor zover wij hebben kunnen vaststellen, waren zijn eigen experimenten redelijk goed uitgevoerd. Het zou natuurlijk kunnen dat De Wolff onder één hoedje speelt met Karel of dat hij hem onbewust informatie verschaft heeft over zijn handelingen met het kastje. Het zou ook een statistische uitschieter kunnen zijn. Helaas is dat niet meer te controleren.
Na kennis genomen te hebben van de resultaten van het onderzoek, zegt De Wolff nog eens in samenwerking met Karel een experiment te zullen uitvoeren. Wat de werkgroepleden van het experiment hebben geleerd is dat het nog niet zo simpel is om een sluitend protocol te ontwikkelen dat met alle eventualiteiten rekening houdt en een absolute garantie tegen fraude biedt. Het opgestelde protocol in dit artikel voldoet hieraan en het kan worden gebruikt als basis voor vergelijkbare experimenten — al kregen we na het experiment nog de tip om na de geblindeerde metingen twee open metingen toe te voegen om te voorkomen dat achteraf gezegd kan worden dat het kastje tijdens het experiment beschadigd was geraakt.
Het gebruikte Poverni-kastje is overigens te bezichtigen in een klein boerenmuseum dat De Wolff aan huis heeft — Flansum 5 in Raerd.
Werkgroepleden: dr. Peter Terpstra (tot zijn pensionering universitair docent bio-informatica in Groningen) en dr. ir. Gerard te Meerman (tot zijn pensionering universitair hoofddocent statistische genetica in Groningen). ‘Karel’ heeft geen inhoudelijke reactie gegeven op de uitkomst van het experiment.
Literatuur
Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, Werkgroep voor landbouwkundig onderzoek inzake het wichelroedeprobleem: Onderzoek naar de betekenis van de wichelroede voor de landbouw. Amsterdam: Noord-Hollandsche Uitgevers Maatschappij, 1955.
Nienhuys JW. Aardstralen zijn op uw portemonnee gericht! Skepsis website
Molewijk GC. Een stralende toekomst. Skepter 1992 5(1).
von Pohl, G. Erdstrahlen als Krankheitserreger. Forschungen auf Neuland. Diessen: Jos C. Hubers Verlag, 1934.
Renckens CNM. Top twintig 20e eeuw: Plaats 18: Mieremet, J.G. Vereniging tegen de Kwakzalverij.
Stichting Skepsis. ‘Uitnodiging voor een skeptische proef’.
Vereniging tegen de Kwakzalverij. Encyclopedie: Wichelroede.
