.
Robert Baden-Powell liet er in 1908, in de eerste druk van zijn Scouting for boys geen twijfel over bestaan: ‘Ga nooit pal na een maaltijd in diep water zwemmen, want dan krijg je hoogstwaarschijnlijk kramp, waardoor je dubbelklapt en verdrinkt.’ In de Encyclopædia Britannica, en overal op het internet, wordt Baden-Powell aangewezen als zo niet de bedenker, dan toch de apostel van het gebod. In feite lepelde hij slechts een oud volksgeloof op.

Door Hans van Maanen, voormalig hoofdredacteur van Skepter, in Skepter 39.2

Om dicht bij huis te blijven: Het Nieuws van den Dag waarschuwt op 2 september 1880: ‘Een bekend feit is het, dat zwemmen kort na den maaltijd zeer nadeelig, zelfs soms doodelijk kan zijn.’ Dezelfde krant, op 20 juni 1885: ‘Het onvoorzichtig baden kort na den maaltijd heeft weder te Alençon drie soldaten het leven gekost. Zij waren met nog twee anderen op de Sarthe aan het varen en zij wilden gaan zwemmen, hoewel zij nog pas een half uur geleden hun maaltijd gebruikt hadden. Nauwelijks waren zij in het water of ze zonken in de diepte en werden levenloos opgehaald.‘ Landelijk nieuws was begin juli 1895 ook het overlijden van een 17-jarige drukkersgezel uit Zierikzee: die ‘ging na den eten met twee makkers zwemmen in het Dijkwater. Hij zonk in de diepte weg, en de pogingen der beide anderen om hem te redden mislukten, waardoor hij verdronk’. Het oudste bericht stond in de Kinder-Courant in 1868: ‘In geen geval moogt ge kort na den maaltijd gaan baden of zwemmen, want ge zult er dan niet alleen geen genot van hebben, maar daarbij nog hevige hoofdpijn krijgen.’

De eerste wetenschappelijke nuancering lijkt in 1911 te zijn aangebracht door de Franse arts Eugène-Louis-Anatole Lecam, in zijn proefschrift De la natation au point de vue médical. Hij stelde dat de waarschuwing hooguit kon gelden voor copieuze maaltijden. Als proef op de som had hij namelijk tweemaal een zware en tweemaal een lichte lunch gebruikt, waarna hij 100 en 400 meter ging zwemmen. Weer op het droge werd hij alleen na de zware lunch overvallen door hoofdpijn, misselijkheid en malaise général. ‘Het maakt weinig uit of een volwassene direct na een lichte maaltijd gaat zwemmen.’ Een frisse duik na het eten, voegde hij eraan toe, ‘is zelfs een uitstekend digestief’.

Ongeduldig

De aanbeveling niet te gaan zwemmen na het eten vond echter, zonder veel voorbehoud, vanaf de jaren twintig haar weg naar publieksbrochures, medische handboeken en trainingschema’s. Het Amerikaanse Rode Kruis betreurde in elke editie van zijn handboek Life-Saving and Water Safety tot in de jaren zestig dat er zo weinig wetenschappelijk onderzoek naar gedaan is, maar sloot zich toch aan bij de traditie ‘te wachten tot het begin van de voedselvertering goed op gang is gekomen voor het water in te gaan, wat neerkomt op de een à anderhalf uur die meestal wordt aangehouden.’

‘Als proef op de som had hij namelijk tweemaal een zware en tweemaal een lichte lunch gebruikt’

Op vragen van de Amerikaanse fysioloog Arthur Steinhaus erkende het Rode Kruis ronduit dat de regel was gebaseerd op de consensus van een artsenpanel, maar, merkte Steinhaus op, ‘er waren geen aanwijzingen dat deze artsen objectief bewijs hadden voor hun opinies’. De dokters waren, net als Lord Baden-Powell, vooral bang voor ‘maagkramp’ en voor het ‘wegtrekken van bloed uit de spieren naar de maag’, aldus Steinhaus in het clubblad van de American Association for Health, Physical Education and Recreation (1961;32-4:59).

Steinhaus had goede redenen het Rode Kruis op stang te jagen met zijn vragen. Zijn onderzoeksgroep in Chicago had in de jaren daarvoor talloze experimenten uitgevoerd met dieren en mensen die, zo schreef hij, als volgt samengevat konden worden: ‘…zelfs zware lichamelijke inspanning, mits niet gepaard gaand met sterke emoties, heeft geen invloed op de functies van de maag.’ De maag komt geen bloed tekort, al was het maar omdat door de inspanning ook de hartslag en de bloeddruk stijgen. Ook voor het overige bleek nergens een fysiologisch bedreigend mechanisme op te treden.

Waarschijnlijk was Steinhaus een beetje ongeduldig met het Rode Kruis geworden. Want al in 1943, en nog eens in 1958, hadden zijn vereniging en de American Medical Association in een officiële verklaring laten weten dat er ‘geen aanwijzingen zijn dat lichamelijke inspanning noodzakelijkerwijs interfereert met de spijsvertering.’

Door de wol geverfd

Wel, benadrukten de organisaties, kan spanning de maag van streek maken, dus voor gestreste atleten is het verstandig de maaltijd niet minder dan drie of vier uur voor de wedstrijd te gebruiken. Steinhaus citeert met instemming een niet met name genoemde maar wel door de wol geverfde coach: ‘Ik denk dat de zenuwen voor de wedstrijd of de angst te verdrinken meer invloed hebben op de spijsvertering dan het zwemmen zelf.’

Het onderzoek is nog steeds schaars, maar een zoekopdracht met ‘overlijden’, ‘kramp’, ‘zwemmen’ en ‘maaltijd’ plus varianten levert in ieder geval niets op: nergens is een enkel incident beschreven waarbij iemand in het nauw is gekomen tijdens het zwemmen kort na de maaltijd. En, zo merkt ook Steinhaus op, het hele idee is bij nader inzien ook wel raar – al sinds mensenheugenis leveren arbeiders en boeren direct na de middagmaaltijd zware lichamelijke inspanningen, en dan is het levensgevaarlijk om met een volle maag te gaan zwemmen?

Inmiddels hebben vrijwel alle instanties de zedenpreek afgeschaft

De website van het Amerikaanse Rode Kruis zegt al jaren zonder voorbehoud: ‘Geen enkele grote medische of veiligheidsorganisatie doet momenteel aanbevelingen om te wachten met zwemmen na het eten. Zwemmen binnen een uur na het eten bij volwassenen en kinderen die recreatief of competitief zwemmen, verhoogt het risico op verdrinking niet.’De International Life Saving Federation stelde in 2013 in een officiële medische standpuntverklaring: ‘Er is geen bewijs dat eten voor het zwemmen het risico op verdrinking verhoogt.’

De Wereldgezondheidsorganisatie pleit in een wat naargeestige video, ‘Drowning Awareness’, wel voor zwemvesten en een alcoholverbod, maar zegt niets over zwemmen pal na het eten. Ook De Nationale Raad Zwemveiligheid zwijgt op zijn website over de gevaren, evenals de Reddingsbrigade Nederland en het Nederlandse Rode Kruis.

Alleen de Koninklijke Maatschappij tot Redding van Drenkelingen lijkt niet overtuigd. Tip 2 voor baders en zwemmers: ‘Ga nooit het water in wanneer je net gegeten hebt’. (Tip 1 is `Ga nooit vermoeid en bezweet het water in’.) 

Hans van Maanen is voormalig hoofdredacteur van Skepter.
Foto: Shutterstock