De antivaccinatiebeweging weet massa’s mensen te overtuigen – alleen al de dalende vaccinatiegraad bewijst dat. De argumenten die ze gebruiken klinken overtuigend. Het zijn stuk voor stuk drogredenen. Epidemioloog Hassan Vally bespreekt er tien.
Dit artikel staat ook in Skepter 39.1
Het grootste bedrog van mensen die desinformatie creëren en verspreiden is dat ze hun toehoorders graag het idee verkopen dat zij voor henzelf denken. Ze waarschuwen hun volgers dat ze niet als een schaap de kudde moeten volgen. Geloof vooral niet wat mainstreammedia, de deep state of andere boemannen je proberen wijs te maken. Eigenlijk gaat dit om een klassieke wisseltruc zoals die van een goochelaar: de waarschuwing is een afleiding, waarmee antivaxers ruimte scheppen om met een arsenaal van manipulatieve trucs ervoor te zorgen dat je juist niet kritisch nadenkt. Dat doen ze onder meer met behulp van drogredenen.
Die klinken overtuigend, maar leiden tot verkeerde of misleidende conclusies. Ze worden soms ook wel schijnredenen of sofismen genoemd. Op het eerste gezicht lijken ze overtuigend, maar schijn bedriegt. Wie eenmaal weet hoe de goocheltruc werkt, trapt er niet meer zomaar in. Als het eenmaal lukt om de meest voorkomende drogredenen te herkennen en te begrijpen, verliezen ze aan kracht. Daarom hier de tien meest voorkomende drogredeneringenin vaccindesinformatie op een rij:
1. Naturalistische dwaling
Voorbeeld: Vaccins zijn onnatuurlijk, dus ze moeten wel slecht zijn. Bij deze drogreden wordt er verondersteld dat natuurlijk altijd beter of veiliger is, wat niet logisch is of wetenschappelijke klopt. In de praktijk zijn namelijk heel wat natuurlijke stoffen erg schadelijk of dodelijk en zijn er heel wat kunstmatige producten, zoals geneesmiddelen, die levens redden.
2. Hellend vlak
Voorbeeld: Als we de overheid een vaccinatieplicht laten invoeren, dan zullen we op termijn al onze medische vrijheid verliezen. Bij deze drogredenering wordt ervan uitgegaan dat de invoering van een kleine of redelijke maatregel, onherroepelijk zal leiden tot een extreem en onwaarschijnlijk scenario. Dit is een van de makkelijkst te spotten drogredenen. Dit soort kromme redeneringen worden vaak gebruikt om angst aan te jagen. Politici maken vaak gebruik van deze tactiek.
3. Ad hominem
Voorbeeld: Je kunt die dokter niet vertrouwen, hij is zelf de gezondste niet en weet daarom ook niet hoe hij voor zichzelf moet zorgen. Verspreiders van nepnieuws proberen vaak argumenten te weerleggen door de persoon die ze heeft geuit in diskrediet te brengen. Op die manier hoeven ze de bewijzen en argumenten niet inhoudelijk te bespreken. Deze strategie heet ad hominem en wordt vooral gebruikt om de aandacht af te leiden van de inhoud.
4. Vals dilemma
Voorbeeld: Of je gelooft blindelings alles wat de overheid je vertelt over vaccins, of je bent een vrije denker. Dit soort redeneringen reduceert complexe keuzes tot twee uitersten. Het laat geen ruimte voor nuance en andere opties. Dikwijls is dit een variatie op: ‘Wie niet met mij is, is tegen mij.’ De discussie wordt op zo’n manier gemanipuleerd, zodat één van de opties overduidelijk onredelijk is, zodat de verkeerde indruk wordt gewekt dat de juiste keuze voor de hand ligt.
5. Stropop-redenering
Voorbeeld: Voorstanders van vaccinatie denken dat vaccins perfect zijn en geen risico’s met zich meebrengen. Dit is misschien wel de meest gebruikte tactiek om desinformatie te verspreiden over vaccins. Bij deze techniek stel je het bewijs verkeerd voor, zodat het makkelijker is om het te weerleggen. Het wordt vaak gecombineerd met een hoop andere tactieken, zoals feiten verdraaien, cherrypicking of bewijs te sterk vereenvoudigen. Robert F. Kennedy Jr., de huidige Amerikaanse minister van Volksgezondheid en Sociale Zaken, maakt vaak gebruik van stropop- redeneringen in zijn antivaccinatie-retoriek.
6. Post hoc ergo propter hoc (valse oorzaak)
Voorbeeld: Mijn zoon werd ziek na zijn vaccinatie, dus het vaccin is de boosdoener. Bij deze drogreden wordt een correlatie meteen bestempeld als de oorzaak zonder andere mogelijke verklaringen te overwegen. Het feit dat twee gebeurtenissen rond dezelfde tijd plaatsvinden, betekent niet dat het ene het andere heeft veroorzaakt. De misvatting dat het BMRvaccin autisme zou veroorzaken, komt voort uit één frauduleuze studie, waarin een correlatie ten onrechte werd bestempeld als een causaal verband.
7. Ad populum
Voorbeeld:Miljoenen mensen trekken vaccins in twijfel, dus er moet wel iets aan de hand zijn. Het argumentum ad populum is de veronderstelling dat de meerderheid altijd gelijk heeft. Wat de meeste mensen denken wordt dus beschouwd als de waarheid. Dit heet ook wel het illusoire waarheidseffect . Het is een van de belangrijkste redenen waarom desinformatie het zo goed doet op sociale media. Je kunt namelijk, zonder dat je het door hebt, in een online echokamer belanden. Daar lijkt het alsof een bepaalde mening door de meerderheid van de mensen wordt gedeeld, waardoor je eerder geneigd bent om hetzelfde standpunt in te nemen, zelfs wanneer dat duidelijk niet klopt. Mensen zijn kuddedieren.
8. Anekdotisch bewijs
Voorbeeld: Vaccins werken niet, want ik ken iemand die gevaccineerd is en die toch ziek is geworden. In plaats van je argumenten wetenschappelijk of statistisch te onderbouwen maak je gebruik van persoonlijke verhalen om je gelijk te halen. Maar roken is niet opeens gezond, omdat je oma, die elke dag een volledig pakje oprookte, meer dan 100 jaar is geworden. Afgezien van het feit dat dit soort persoonlijke verhalen meestal niet verifieerbaar zijn, vormen anekdotes geen alternatief voor harde wetenschappelijke bewijzen. Anekdotisch bewijs wordt vaak gebruikt wanneer er geen echte bewijzen zijn om je standpunt te verdedigen.
9. Nirvana-drogreden
Voorbeeld: Vaccins zijn nutteloos omdat ze niet 100 procent veilig en effectief zijn. Een goede oplossing, zoals vaccins, wordt afgewezen, omdat die niet perfect is. Geen enkele medische interventie is zonder risico. Zelfs iets zo wijdverspreid als een aspirientje kan bijwerkingen hebben. Ze zeggen dus generaliserend dat alle therapeutische interventies nutteloos zijn, omdat ze niet perfect zijn, wat absurd is.
10. Base rate fallacy
Voorbeeld: Er worden meer gevaccineerde mensen ziek dan dat er nietgevaccineerde mensen ziek worden, dus vaccins werken niet. In een populatie waarin 90 op de 100 mensen gevaccineerd zijn, wordt misschien drie procent toch ziek. Dat zijn er afgerond drie. Zelfs als de ongevaccineerde groep een veel grotere kans van twintig procent heeft om ziek te worden, gaat dat alsnog om slechts 2 personen. Er zijn dus méér ziektegevallen onder gevaccineerden dan ongevaccineerden. Antivax- propagandisten proberen vaak die cijfers te gebruiken als argument tegen vaccins. Ze negeren daarbij bewust de zogeheten base rate, in dit voorbeeld de vaccinatiegraad, om mensen te misleiden.
Hassan Vally is epidemioloog aan de Deakin University. Dit artikel verscheen eerder op The Conversation.
Vertaling: Maxim Garvelink